توصيف آنها به سر آوريم . از اين رو كافى است كه از هر جنسى اندكى ذكر شود تا تو را به طريق تفكّر راهنمايى كند . و اينها شگفتيهاى گياهان بود . ديگر از آيات خداوند جواهرى است كه در كوهها به وديعه نهاده شده و معادنى است كه از زمين به دست مىآيد و در زمين قطعات به هم پيوسته مختلف است ، پس به كوهها بينديش كه چگونه از آنها جواهر نفيس از قبيل طلا ، نقره ، مس ، فيروزه ، لعل و جز اينها بيرون آورده مىشود كه بعضى از آن‌ها در زير پتك و چكش پهن و ساخته مىشود مانند طلا و مس و سرب و آهن و بعضى نياز بدان ندارد مانند فيروزه و لعل . و بنگر چگونه خداوند مردم را هدايت كرده است كه اين معادن را استخراج و تصفيه كنند و از آنها ظروف و اسباب و نقدينه و زيور آلات بسازند . سپس به معادن ديگر زمين مانند نفت و گوگرد و قير و جز اينها و به نمك كه پست‌ترين آن‌هاست بنگر ، با آن كه جز براى خوشمزه كردن خوراك بدان نيازى نيست چنانچه شهرى فاقد آن شود مردم آن به زودى دستخوش نابودى خواهند شد . و نيز در رحمت حق تعالى بينديش كه چگونه برخى زمينها را ذاتا شوره زار آفريده به طورى كه در آن هنگام كه آب صاف باران در آنها جمع مىشود به نمك سوزنده تبديل مىشوند و نمىتوان مثقالى از آن آب را آشاميد تا طعامى كه خورده‌اى خوشمزه گردد و زندگى تو گوارا شود . هيچ جماد و گياه و حيوانى نيست جز اين كه در ايجاد آن حكمت يا حكمتهايى از اين قبيل است و هيچ چيزى از آنها بيهوده و شوخى خلق نشده بلكه همهء آنها به حق و چنان كه بايد و شايد و سزاوار جلال و كرم و لطف خداوند است آفريده شده‌اند ، از اين رو فرموده است : وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ، ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ . « 1 » از آيات ديگر او انواع حيوانات است كه منقسم مىشوند به پرنده و رونده . رونده‌ها نيز منقسم شده‌اند به آنهايى كه بر روى دو پا و آنهايى كه بر روى چهار پا ده يا صد پا راه مىروند چنان كه در بعضى حشرات و كرمها ديده مىشود و نيز از نظر منافع و صورت و شكل و خوى و طبع به اقسامى منقسم شده‌اند . پس به مرغان هوا و وحوش بيابان و حيوانات اهلى بنگر تا در آن‌ها عجايبى مشاهده كنى كه بر اثر آن در عظمت آفريننده و قدرت پديد آورنده و حكمت صورت دهندهء آنها براى تو هيچ شكّى باقى نماند ، البته بيان همهء اين عجايب

--> ( 1 ) دخان / 39 و 40 : و ما آسمانها و زمين و آنچه در ميان اين دو است بيهوده نيافريديم ، ما آن دو را جز به حق نيافريده‌ايم .