آينده آن را جبران كند . به همين گونه سرمايه انسان در دينش واجبات است و نوافل و مستحبات سود آن است و گناهان زيانهايى است كه وارد شده است ، و موسم اين تجارت سرتاسر روز و كارگزار او نفس امّاره بد كنش است ، از اين رو بايد نخست آن را از نظر واجبات مورد محاسبه قرار دهد ، اگر آنها را به طريق صحيح ادا كرده است خدا را شكر گويد و او را به امثال آنها ترغيب كند ، و اگر واجبات به كلى از او فوت شده قضاى آنها را به جا آورد ، و اگر آنها را ناقص به جا آورده نفس را وادار سازد كه با نوافل آنها را جبران كند ؛ و اگر گناهى مرتكب شده به سرزنش و شكنجه و مجازات نفس بپردازد و از آن بخواهد تا آنچه را در آن كوتاهى كرده تدارك كند ، چنان كه بازرگان با شريك خود همين كار را مىكند و در حسابهاى دنيا ذره و قيراط را بررسى مىكنند ، و حساب زياده و نقصان درآمدها را نگه مىدارند تا در چيزى مغبون نشوند . همچنين بايد پيوسته از شرور نفس و ترفندهاى آن بر حذر بود ، چه نفس فريبكار و نيرنگباز و مكار است . لذا بايد نخست از او بخواهد كه به همهء آنچه در طول روز به او گفته پاسخ صحيح بدهد ، و آنچه را در عرصه قيامت ديگرى متولى حساب آن خواهد شد خود عهده‌دار حساب آن شود . همچنين نگاهها ، خطورات قلبى ، افكار نشستها ، برخاستها ، خوردن ، آشاميدن ، خوابيدن و حتى سكوت او را مورد بازجويى قرار دهد و از او بپرسد براى چه سكوت كردى ؟ و چرا آرامش يافتى ؟ و هرگاه همهء آنچه را بر نفس واجب است بشناسد ، و بداند چه مقدار از حق آنها را ادا كرده است بايد همان مقدار را به حساب او بگذارد ، و باقى را كه براى او روشن مىباشد به حساب بدهى نفس بر صفحيهء دلش بنويسد چنان كه باقيماندهء بدهى شريك را در دل و دفتر خود ثبت مىكند . اكنون نفس بدهكارى است كه مىتوان بدهيهايش را از او وصول كرد بدين طريق كه بعضى را با غرامت و برخى را با ضمانت و پاره‌اى را عينا و بعضى را با تنبيه و مجازات مسترد كرد ، و اين امر ممكن نيست جز آنگاه كه حساب وى روشن و قطعى و آنچه از واجبات انجام نداده مشخص باشد پس از آن كه اين امر حاصل شد بايد به مطالبه و استيفاى آنها از او مشغول شود . و بايد نفس خود را در سرتاسر عمر هر روز و هر ساعت و دربارهء همهء اعضاى ظاهرى و باطنى و از گناهانى كه دل و جوارح در هر ساعت مرتكب شده‌اند محاسبه كند . چه اگر در برابر هر گناهى كه كرده سنگى در حياط خانه‌اش بيندازد بى ترديد در مدت كوتاهى از عمر او خانه‌اش پر از سنگ مىشود . ليكن او در حفظ حساب گناهان سهل انگارى مىكند در