غير من عمل مىكردى . آيا گفتار مرا نشنيدى كه مىگويم : إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبادٌ أَمْثالُكُمْ « 1 » ؛ و نيز : إِنَّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا يَمْلِكُونَ لَكُمْ رِزْقاً فَابْتَغُوا عِنْدَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَ اعْبُدُوهُ « 2 » ، واى بر تو آيا نشنيدى كه مىگويم : أَلا لِلَّهِ الدِّينُ الْخالِصُ « 3 » . هرگاه بنده بداند در معرض اين بازخواستها و سرزنشها خواهد بود ، نفس خود را مؤاخذه خواهد كرد پيش از آن كه مورد مؤاخذه قرار گيرد ، و براى اين سؤالها پاسخ تهيه مىكند ، و بايد پاسخهايش درست باشد و تنها پس از تأمل آن را اظهار و بازگو كند و حتى پلك چشم و سر انگشتش را پس از درنگ و دقت بجنباند . پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله به معاذ فرمود : « بنده از سرمهء چشمانش ، و از خرد كردن گل با انگشتانش و از دست كشيدن بر جامه برادرش پرسيده مىشود « 4 » . » گفته‌اند : هرگاه يكى از پيشينيان مىخواست صدقه بدهد درنگ و انديشه مىكرد چنانچه براى خدا بود انجام مىداد . در حديث سعد آمده است به هنگامى كه سلمان او را وصيت كرد گفت : موقعى كه قصد مىكنى نسبت به عزم خود از خدا بترس . محمد بن على گفته است : مؤمن به هنگام تصميم گرفتن درنگ كننده و با تأنّى است و مانند كسى نيست كه در شب هيزم گرد مىآورد . اينها كه گفته شد نظر اول در اين مراقبه است ، و رهايى از آن جز به مدد دانش استوار و شناخت حقيقى اسرار اعمال و اعماق نفس و مكايد شيطان ميسّر نيست . و انسان چنانچه خود و پروردگار و دشمن خويش شيطان را نشناسد ، و آنچه را بر وفق هواى نفس اوست نداند ، و ميان آن و آنچه محبوب خداوند است و در نيّت و عزم و فكر و سكون و حركت خود او را خشنود مىكند تميز ندهد در اين مراقبه سالم نخواهد ماند ، بلكه بيشتر مردم مرتكب نادانيهايى مىشوند كه خداوند آنها را مكروه مىدارد و آنان مىپندارند كه كارهاى خوبى انجام مىدهند . گمان مبر كه نادان در آنچه مىتواند آن را بياموزد به بهانهء ندانستن معذور مىباشد ، هيهات ! بلكه طلب علم بر هر مسلمانى واجب است ، به همين سبب دو ركعت نماز عالم از هزار ركعت جاهل افضل است چه عالم آفات نفس و مكرهاى شيطان و موارد فريب او را مىداند و از آنها پرهيز مىكند ، و جاهل كه اينها را نمىشناسد چگونه مىتواند از آنها دورى

--> ( 1 ) اعراف / 193 : آنهايى را كه غير از خدا مىخوانيد ( و پرستش مىكنيد ) بندگانى همچون شما هستند . ( 2 ) عنكبوت / 17 : كسانى را كه غير از خدا پرستش مىكنيد مالك روزى شما نيستند ، روزى را نزد خدا بطلبيد و او را پرستش كنيد . ( 3 ) زمر / 3 : آگاه باشيد دين خالص از آن خداست . ( 4 ) مأخذ آن را نيافتيم .