خدا صلّى اللّه عليه و آله هنگامى كه عزم سفر مىكرد آن را پوشيده مىداشت « 1 » تا مبادا خبر به دشمنان برسد و قصد او كنند ، و اين امر گفتن چيزى به دروغ نيست . پيامبر صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « دروغگو نيست كسى كه ميان دو تن اصلاح مىدهد و خير مىگويد يا خيرى را نسبت مىدهد « 2 » . » اجازه داده شده است كه در سه مورد سخن بر وفق مصلحت گفته شود : اول آن كه كسى بخواهد ميان دو تن اصلاح دهد ، دوم آن كه دو همسر دارد ، و سوم كسى كه درباره مصالح جنگ اقدام مىكند « 3 » . صدق در اين موارد به نيّت برگشت دارد و در آن جز صدق نيّت و ارادهء خير چيز ديگر رعايت نمىشود لذا هرگاه قصدش درست و نيّتش صحيح و اراده‌اش صرفا براى كارى نيك باشد او صادق بوده و به هر لفظ و عبارتى بگويد صديق است ليكن كنايه در اين موارد سزاوارتر است و راه آن اين است كه از يكى از پيشينيان نقل شده كه او را يكى از ظالمان مىطلبيد و او در خانه‌اش بود به همسرش گفت : با انگشت خود دايره‌اى رسم كن و انگشت خود را بر آن بگذار و بگو در اين جا نيست . او بدين وسيله از دروغ دورى جست و ستمكار را از خود دور كرد و گفتار او راست بود ضمن آن كه به ستمكار فهمانيد وى در خانه نيست . بنابراين كمال اول آن است كه از دروغ در صريح الفاظ و از كنايه نيز جز به هنگام ضرورت بپرهيزد . كمال دوم آن است كه در مناجات با خدا معناى صدق در الفاظ را رعايت كند مانند اين كه مىگويد : وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ « 4 » ، چه اگر روى دلش از خدا منصرف و به آرزوهاى دنيا و شهوتهاى آن مشغول باشد او دروغگوست ، همچنين در گفتن اياك نعبد ( تنها تو را مىپرستيم ) و قول او كه من بندهء خدا هستم چنانچه به حقيقت عبوديّت متّصف نباشد و خواستى غير از خدا داشته باشد گفتار او از صداقت بى بهره است ، و اگر روز قيامت صدق او را در گفتن اين كه من بندهء خدايم از او مطالبه كنند از اثبات آن ناتوان خواهد بود ، چه اگر بندهء نفس خويش يا بندهء دنيا و يا بندهء شهوتهاى خود باشد در گفتارش صادق نخواهد بود . انسان بندهء هر چيزى است كه بدان پايبند است چنان كه عيسى عليه السّلام در خطاب به مردم گفته است : اى بندگان دنيا ، و پيامبر ما صلّى اللّه عليه و آله فرموده است : « هلاك شد بندهء دينار و

--> ( 1 ) بخارى و مسلم از حديث كعب بن مالك . ( 2 ) صحيح بخارى ، ج 3 ، ص 227 ؛ صحيح مسلم ، ج 8 ، ص 28 ، از حديث امّ كلثوم دختر عقبة بن ابى معيط . ( 3 ) صحيح مسلم ، ج 8 ، ص 28 ؛ كافى كلينى نظير آن از امّام صادق عليه السّلام ، ج 2 ، ص 342 . ( 4 ) انعام / 79 : من روى خود را به سوى كسى كردم كه آسمانها و زمين را آفريده است .