بيان حكم عمل مشوب و استحقاق ثواب بر آن ( 1 ) بدان هرگاه عمل به طور خالص براى رضاى خدا نبود ، و به ريا يا لذّتهاى نفسانى آميخته باشد در آن اختلاف است كه آيا آن عمل مقتضى ثواب است يا اقتضاى عقاب دارد و يا به كلى مقتضى چيزى نيست نه ثواب و نه عقاب . امّا كسى كه مراد او از عمل جز ريا نيست به طور قطع عملش سبب خشم الهى و كيفر او خواهد بود ؛ و آن كه عمل را خالص براى رضاى خدا به جا مىآورد نيز عملش مستوجب ثوابهاى الهى است ؛ لذا آنچه مورد تأمّل و بررسى مىباشد عمل مشوب و ناخالص است . ظاهر اخبار گوياى آن است كه بر اين نوع عمل ثوابى مترتّب نمىباشد ليكن اين اخبار خالى از تعارض نيست ؛ و آنچه براى ما در اين باره روشن شده و البته خدا عالم است اين است كه بايد مقدار قوّت انگيزه را در نظر گرفت ، اگر انگيزهء دينى برابر با انگيزهء نفسانى باشد دو انگيزه در برابر هم مقاومت مىكنند و هر دو ساقط مىشوند و عمل نه ثواب دارد و نه عقاب ؛ و اگر انگيزهء ريا قويتر و چيره‌تر باشد عمل سودمند نيست بلكه زيانبار و مقتضى عقاب است ليكن عقاب آن سبكتر از كيفر عملى است كه به كلى از روى ريا انجام شده و قصد تقرّب به خدا با آن آميخته نشده است ، و چنانچه تقرّب نسبت به انگيزهء ديگر غلبه داشته باشد به اندازه برترى قوّت انگيزهء دينى ثواب به او داده مىشود ، و اين به مقتضاى قول خداوند است كه : فَمَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَيْراً يَرَهُ ، وَ مَنْ يَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ « 1 » ؛ و نيز : إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ « 2 » . پس نبايد قصد خير ضايع شود ، بلكه اگر نيّت تقرب بر قصد رياء غلبه داشته باشد به اندازهء قصد ريا از ثواب او ساقط مىشود و بقيه براى او مىماند ، و اگر قصد ريا بر نيّت خير غالب باشد به سبب نيّت خير او مقدارى از عقوبت قصد فاسدش ساقط مىگردد . توضيح مطلب آن است كه تأثير اعمال در دل بستگى به قوت صفات آنها دارد . انگيزهء ريا از مهلكات است و غذا و نيرومندى آن به اين سبب است كه بر وفق آن عمل گردد ، همچنين انگيزهء نيكى از منجيات است و قوت آن در اين است كه بر وفق آن كار شود . اگر اين دو صفت در دل جمع شوند چنانچه بر وفق مقتضاى ريا عمل شود اين صفت در انسان قوت مىيابد ، و اگر بر طبق انگيزهء خير كار شود نيز صفت نيكى در او نيرومند مىگردد . يكى

--> ( 1 ) زلزال / 7 و 8 : پس هر كس به اندازه سنگينى ذرّه‌اى كار نيك انجام دهد آن را مىبيند ، و آن كه به اندازه ذرّه‌اى كار بد كند آن را مىبيند . ( 2 ) نساء / 39 : خداوند ( حتى ) به اندازه ذرّه‌اى ستم نمىكند .