مىگويم ، تجارت مىكنم ، مىخورم ، و گمان مىكند كه همين نيّت است ليكن هيهات ! اين حديث نفس ، يا حديث زبانى ، و يا تفكّر و انتقال او از خاطره‌اى به خاطره‌اى ديگر است ، و نيّت از همهء اينها بدور است ، چه نيّت برانگيخته شدن نفس و توجّه و ميل آن به سوى چيزى است كه بر او روشن شده است هدف او در حال و يا آينده در آن تأمين مىشود ، و اگر ميل وجود نداشته باشد به صرف اراده ، اختراع و اكتساب صورت نمىگيرد بلكه همان گونه است كه انسانى كه شكمش سير است مىگويد : نيّت كردم كه اشتها و ميل به طعام داشته باشم ، يا انسان مجرّد بگويد : نيّت كردم به فلانى عاشق و او را دوست داشته باشم و به دل او را بزرگ بشمارم ؛ و اينها محال است چه در رو آوردن دل به سوى چيزى و ايجاد تمايل و توجّه بدان هيچ راهى جز تحصيل اسباب آن وجود ندارد ، و به اين امر گاهى قدرت دارد و زمانى فاقد قدرت است ؛ چه نفس تنها زمانى براى انجام دادن عملى برانگيخته مىشود و انگيزهء آن را اجابت مىكند كه آن را موافق و ملايم طبع خويش تشخيص دهد و تا معتقد نشود كه تحقّق غرض او به عملى از اعمال منوط است قصد او متوجّه آن نمىشود و در همهء مواقع قادر به اين اعتقاد نيست . هر زمان اين عقيده برايش حاصل شود دلش رو به سوى آن مىآورد ، و اين در صورتى است كه دلش فارغ بوده و به هدفى قويتر از آنچه در نظر گرفته مشغول نباشد و اين امر نيز در همهء اوقات ممكن نيست ؛ چه انگيزه‌ها و باز دارنده‌ها داراى سببهاى بسيارند كه در پى مقدّمات و اسباب به وجود مىآيند و بر حسب اشخاص و احوال و اعمال مختلف‌اند . بنابراين هرگاه شهوت مباشرت بر انسان غلبه كند و غرض درستى از لحاظ دينى و دنيوى در توليد فرزند نداشته باشد ، برايش ممكن نخواهد بود كه به نيّت توليد فرزند مباشرت كند و تنها مىتواند به نيّت ارضاى شهوت اين عمل را انجام دهد ، چه نيّت عبارت از اجابت انگيزه است و او كه انگيزه‌اش ارضاى شهوت است چگونه مىتواند نيّت توليد فرزند داشته باشد . هرگاه بر دلش غالب نباشد كه اقامهء سنّت نكاح به پيروى از پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله فضيلتى بزرگ دارد نخواهد توانست در اين امر تبعيّت از سنت را نيّت كند مگر آن كه اين را به زبان و دل بگويد و اين حرف محض است و نيّت نيست . آرى طريق كسب اين نيّت آن است كه نخست ايمانش را به شرع تقويت كند و عقيده‌اش را به اين كه هر كس در تكثير امت محمد صلّى اللّه عليه و آله بكوشد ثوابى بس بزرگ دارد راسخ گرداند ، و همهء عوامل نفرت از فرزند را كه عبارت از بيم افزايش هزينهء زندگى و رنج طولانى و جز اينهاست از نفس خود دور كند ؛ در اين صورت ممكن است براى كسب ثواب