متبوع خويش است . بيان رمز قول پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله كه : « نيّت مؤمن بهتر از عمل اوست » « 1 » ( 1 ) بدان گمان مىرود سبب ترجيح نيّت بر عمل آن است كه نيّت رازى است كه كسى جز خدا بر آن آگاه نيست ، در حالى كه عمل امرى آشكار است و فعل نهان افضل از آشكار مىباشد و اين درست است ، ليكن مراد و مقصود نيست . چه هرگاه نيّت كند كه در دل خدا را ياد كند يا دربارهء مصالح مسلمانان بينديشد اطلاق حديث اقتضا مىكند كه نيّت تفكر بهتر از تفكّر باشد ، و نيز ممكن است گمان رود كه سبب ترجيح آن است كه نيّت تا پايان عمل دوام دارد در صورتى كه عمل دوام ندارد . ليكن اين هم قول ضعيفى است چه بازگشت آن به اين است كه عمل بسيار بهتر از اندك است و حال آن كه چنين نيست كه نيّت اعمال نماز گاهى جز در چند لحظه دوام ندارد در صورتى كه اعمال آن ادامه دارد و عام بودن حديث مقتضى آن است كه نيّت او بهتر از عملش باشد . گاهى هم گفته مىشود : معناى حديث اين است كه مجرد نيّت بهتر از عمل بدون نيّت است . البته اين سخن درست است ليكن بعيد است كه آن مراد باشد چه عمل بدون نيّت يا در حال غفلت اصلا خير و فايده‌اى ندارد و مجرّد نيّت بهتر از آن است و روشن است كه ترجيح براى شركت كنندگان در امرى است كه بر آن خير و فايده‌اى مترتّب باشد . بلكه منظور آن است كه هر طاعتى كه با نيّت و عمل تحقق مىيابد ضمن آن كه هر يك از نيّت و عمل از اعمال خوب به شمار مىآيند نيّتى كه از جملهء طاعات باشد از عمل بهتر است ، چه هر يك از اين دو در تحقّق مقصود مؤثّرند ليكن اثر نيّت بيش از اثر عمل است و اين معنايش آن است كه نيّت مؤمن از جملهء طاعات اوست بهتر از عمل اوست كه آن نيز از جملهء طاعات وى بشمار مىرود ، غرض آن كه بنده در نيّت و عمل داراى اختيار مىباشد و هر دو عمل اويند ليكن از ميان اين دو نيّت بهتر است و معناى حديث همين است . مىگويم : براى اين حديث معناى ديگرى است و آن اين است كه مؤمن نيّتش آن است كه عباداتش را به نيكوترين وجه انجام دهد امّا وقتى به اداى آنها مشغول مىگردد متوجّه مىشود كه اين آرزو برايش ميسّر نيست و از اين كه آنها را به گونه‌اى كه سزاوار بوده ادا

--> ( 1 ) طبرانى از حديث سهل بن سعد ؛ الشعب بيهقى از حديث انس به سند ضعيف ، الجامع الصغير ، كافى كلينى ، ج 2 ، ص 84 .