امّا كسى را كه يافته و با طيب خاطر او را حلال كرده كفّارهء گناه او همان كسب حليّت از اوست ؛ و بر او واجب است كه مقدار جنايت و تعرّض خود را به او بگويد ، زيرا استحلال مبهم كافى نيست ، چه بسا آن را بداند و به كثرت تعدّى وى نسبت به خودآگاه شود و در نتيجه با طيب خاطر او را حلال نكند و آن را ذخيرهء قيامت خود سازد تا از حسنات او بگيرد و يا سيّئات اعمال خود را بر او بار كند . و اگر عمال او نسبت به غير از جناياتى باشد كه اگر به صاحب حقّ آن را بگويد سخت آزرده مىشود مانند آن كه با اهل يا كنيز او زنا كرده ، يا به زبان عيبى را از عيوب مخفى به او نسبت داده كه اگر به او گفته شود بشدّت آزرده و رنجيده مىشود در اين صورت راه استحلال مسدود است و چاره‌اى جز اين ندارد كه به طور مبهم از او حليّت بخواهد ليكن مظلمه باقى مىماند و بايد آن را مانند مظلمهء اشخاص مردهء و غايب از طريق حسنات جبران كند . امّا ذكر گناه و باز نمودن آن گناهى تازه است كه واجب است از آن حليّت بخواهد ، زيرا هر گاه جنايت خود را ياد كند و عمل خود را به او بشناساند ممكن است كسى كه جنايت بر او وارد شده راضى به حلّيّت نشود و مظلمه باقى بماند ، زيرا اين حقّ اوست و بر مرتكب لازم است با او به مهربانى رفتار كند و در بر آوردن حوايج و مقاصد او كوشش كند ، و محبّت و شفقت خود را نسبت به او ظاهر سازد و دلش را به دست آورد ، چه انسان بندهء احسان است و آن كه با كردار بدى رميده مىشود با عمل خوبى تمايل و گرايش مىيابد و هنگامى كه با اظهار دوستى و مهربانى دل او خوش شود نفس او به حلّيّت رضايت مىدهد ؛ و اگر بر عدم رضايت پافشارى كند پوزشخواهى و مهربانى او نسبت به وى از جملهء حسنات است كه ممكن است در قيامت جنايت او را جبران كند و بايد تلاشى او در اظهار دوستى و مهربانى و ايجاد سرود و شادمانى در دل او به اندازهء كوششى باشد كه در آزار او به كار برده است ، به طورى كه بتوان يكى را جانشين ديگرى كرد و يا از آن افزون باشد چون در قيامت به فرمان خداوند آن زيادى در عوض از او گرفته خواهد شد اين بدان ماند كه كسى در دنيا مال ديگرى را تلف كند سپس مانند آن را بياورد تا به او بدهد ، ليكن صاحب حق از قبول آن يا ابراى ذمّه خوددارى كند . در اين موقع حاكم شرع حكم مىكند كه مال را بگيرد چه بخواهد و چه نخواهد و در صحنهء قيامت نيز احكم الحاكمين و دادگرترين دادگران به همين گونه حكم خواهد كرد . در هر