در مورد علم بحث از آن ضمن گفتگو دربارهء سبب توبه بيان خواهد شد . امّا پشيمانى عبارت از به درد آمدن دل است به هنگامى كه از دست رفتن محبوب را احساس كند و نشانهء آن بسيارى افسوس و اندوه و ريختن اشك و طول گريه است ؛ چه هر كس نزول بليّه‌اى را براى فرزند يا يكى از عزيزانش احساس كند گريه و اندوهش طولانى مىشود ، و چه كسى نزد او عزيزتر از خود اوست و چه بليّه‌اى سخت‌تر از دخول در آتش است ؟ و كدام سبب دلالتش بر عقوبت از گناه بيشتر است ، و كدام خبر دهنده راستگوتر از خدا و پيامبر اوست ؟ اگر پزشك به او بگويد فرزندش بيمار است و بهبودى نمىيابد و به زودى خواهد مرد بىدرنگ دچار اندوهى شديد خواهد شد در حالى كه فرزندش از جانش عزيزتر نبوده ، و پزشك از خداوند و پيامبرش راستگوتر نيست ، و مرگ از جهنّم سخت‌تر نبوده و دلالت بيمارى بر مرگ از دلالت معاصى بر خشم خدا و قرار گرفتن در معرض آتش گوياتر نيست . از اين رو هر اندازه سوزش پشيمانى سخت‌تر باشد آمرزش گناهان بيشتر مورد اميدوارى است . نشانهء صحّت پشيمانى نرم شدن دل و بسيارى اشك چشم است . در خبر آمده است : « با توبه كاران همنشين شو چه دلهاى آنها نرمتر است » « 1 » ؛ نشانهء ديگر پشيمانى تلخى آن گناهان است كه به عوض شيرينى آنها در دل جايگزين مىشود و ميل او به گناه به كراهت و رغبت او به نفرت مبدّل مىگردد . در اسرائيليّات آمده است : يكى از پيامبران از حق تعالى قبول توبه بنده‌اى را درخواست كرد كه سالها در عبادت كوشيده و اثر قبول آن را نيافته بوده حق تعالى به او فرمود : به عزّت و جلالم سوگند اگر همهء اهل آسمانها و زمين از او شفاعت كنند ، ما دام كه حلاوت گناهانى كه از آنها توبه كرده در دل اوست توبه‌اش را نخواهم پذيرفت . مىگويم : از طريق خاصّه ( شيعه ) از امير مؤمنان ( ع ) روايت شده كه گوينده‌اى در حضور او أستغفر اللّه گفت ، آن حضرت به او فرمود : « مادرت به عزايت بنشيند آيا مىدانى استغفر اللّه چيست ؟ استغفار درجهء عليّين است و داراى شش معناست : نخستين آنها پشيمانى بر گذشته است ؛ دوم عزم بر اين كه هرگز به روش گذشته باز نگردى ؛ سوّم

--> ( 1 ) عراقى گفته است : اين حديث را به طور مرفوع نيافتم و اين قول عون بن عبد اللّه است كه ابن ابى الدنيا آن را در كتاب التّوبه روايت كرده و گفته است : « با توبه‌كاران بنشينيد كه رحمت خدا به پشيمان شدگان نزديك است » و نيز گفته است : « موعظه به دلهاى آنها زودتر اثر مىكند و به رقت و نرم ولى نزديكترند » و نيز در آن آمده است : و توبه كار اشكش جاريتر و دلش نرمتر است » .