است كه يا منكسف و تاريك ، و يا روشن و تابناك است . اگر روشن و تابان باشد از حضرت ربوبى محجوب نيست و اگر تاريك و منكسف باشد نيز به سوى حضرت ربوبى باز خواهد گشت ، چه بازگشت و مسير همه چيز به سوى خداست ، جز اين كه او سرافكنده و رويش از جهت اعلا عليّين به سوى اسفل سافلين است . از اين رو خداوند متعال فرموده است : وَ لَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ . « 63 » اين آيه روشنگر آن است كه آنها در پيشگاه پروردگار حضور دارند ، جز اين كه آنها سر افكندگان و تيره بختانى هستند كه رويشان به پشت برگشته و سرهاشان از بالا به پايين فرود آمده است ، و اين حكم خداست دربارهء كسانى كه آنها را از توفيق خويش محروم ساخته و راه خود را به آنها نشان نداده است . ما از گمراهى و قرار گرفتن در زمرهء نادانها به خدا پناه مىبريم . اين حكم انواع كسانى است كه از آتش بيرون آورده مىشوند و به آنها ده برابر دنيا يا بيشتر داده مىشود ، و جز موحّدان و يكتا پرستان كسى از آتش بيرون آورده نمىشود . مقصود من از توحيد و يكتا پرستى اين نيست كه به زبان لا إله إلا الله بگويد ، چه زبان از عالم ملك و شهادت است و جز در عالم ملك سودى ندارد ، و سودش در اين عالم آن است كه با گفتن آن جانش در امان و مالش محفوظ مىماند ليكن ايمنى جان و مالش منحصر به مدّت زندگانى اوست و هنگامى كه جان و مالى باقى نماند گفتن زبانى سودمند نخواهد بود . آنچه در آن موقع سود مىرساند اين است كه در توحيد و اعتقاد خود به يگانگى خدا صادق باشد ، و كمال توحيد اين است كه انسان همهء امور را از خدا بداند ، و نشانهء آن اين كه نسبت به آنچه بر او مىگذرد بر احدى خشم نياورد ، زيرا او ميان خود و خدا واسطه‌اى نمىبيند ، و نظرش تنها به مسبّب الاسباب است . شرح اين مطلب در كتاب توكّل خواهد آمد . اين توحيد درجات متفاوتى دارد ، برخى از مردم به اندازهء كوهها از توحيد بهره‌مندند ؛ بعضى جز به اندازهء مثقالى داراى ايمان نيستند و دسته‌اى تنها به اندازهء خردل يا ذرّه‌اى داراى ايمانند . كسى كه در دلش به اندازهء مثقالى ايمان است نخستين كسى است كه از آتش بيرون آورده مىشود . در خبر است كه در قيامت گفته مىشود : « كسى را كه در دلش به اندازهء سنگينى دينارى ايمان است از آتش بيرون آوريد » « 64 » و آخرين كس كه از

--> ( 63 ) سجده / 12 : و اگر ببينى مجرمان را هنگامى كه در پيشگاه پروردگارشان سر به زير افكنده‌اند . . . ( 64 ) سنن ابن ماجه ، شمارهء 59 با اختلاف الفاظ .