كوشيديم كه برتر از علوم معامله است همان علومى كه مقصود ما در اين كتاب بيان آنهاست . روشن شد كه رتبهء هلاك تنها از آن نادانهاى تكذيب كننده است ، شواهد كتاب خدا و سنّت پيامبر ( ص ) در اين باره از حدّ شماره بيرون است و به همين سبب به ذكر آنها نمىپردازيم . رتبهء دوم : رتبهء عذاب شدگان است ، كسانى در اين مرتبه قرار مىگيرند كه از اصل ايمان برخوردارند ليكن در ايفاى وظايف و شرايط آن كوتاهى كرده‌اند ، توحيد اساس ايمان است و آن عبارت از اين است كه جز خدا كسى را نپرستند . امّا كسى كه از هوسهاى خود پيروى مىكند هوس خود را به خدايى گرفته و آن را معبود خويش قرار داده است ، از اين رو به زبان موحّد و يگانه پرست است نه بحقيقت . بلكه گفتن لا إله إلّا اللّه به معنايى است كه خداوند فرموده است : قُلِ اللَّهُ ثُمَّ ذَرْهُمْ « 46 » يعنى هر چه جز خداست آن را رها كن . همچنين فرموده است : الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا * « 47 » . و چون صراط مستقيمى كه توحيد جز به استقامت بر آن كامل نمىشود مانند صراط معروف آخرت باريكتر از مو و تيزتر از شمشير است ، هيچ بشرى از كژى و انحراف از اين راه هر چند در امرى كوچك مصون نيست ، زيرا از پيروى هوس اگر چه در عملى اندك و ناچيز خالى نمىباشد ؛ و اين امر در كمال توحيد انسان به اندازهء انحراف او از صراط مستقيم زيان مىرساند و ناچار مايهء نقصان او از درجات قرب مىباشد ؛ و با هر نقصانى دو آتش است : يكى آتش جدايى از كمال كه موجب اين نقصان شده و ديگرى آتش دوزخ به همان گونه كه قرآن آن را توصيف كرده است . بنابر اين هر منحرف از راه راست به دو سبب دوبار عذاب مىشود ليكن شدّت و ضعف و تفاوت آن از نظر طول مدّت به دو سبب است : يكى قوّت و ضعف ايمان ، ديگرى زيادى و كمى پيروى از هوسها ، و چون هر بشرى غالبا از يكى از اين دو امر خالى نيست خداوند متعال فرموده است : وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا ، ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا . « 48 » از

--> ( 46 ) انعام 91 / : بگو خدا . . . و سپس آنها را ( در گفتگوهاى لجاجت آميزشان ) رها كن . ( 47 ) فصّلت 30 / : كسانى كه گفتند پروردگار ما خداوند يگانه است سپس استقامت كردند . . . ( 48 ) مريم / 71 و 72 : و همهء شما وارد جهنّم مىشويد ، اين امرى است حتمى و فرمانى است قطعى از پروردگارتان ، سپس آنها را كه تقوا پيشه كردند از آن رهايى مىبخشيم و ستمگران آن را در حالى كه ( از ضعف و ذلّت ) به زانو در آمده‌اند در آن رها مىكنيم .