مقصود منحصر به همين بود با توكّل تناقض داشت و مورد نهى نبود ، ليكن از آن نهى شده زيرا امر ديگرى به آن ضميمه گرديده و آن اين كه اگر به تندرستان اجازهء خروج داده شود در شهر جز بيمارانى كه و با و طاعون آنها را زمينگير كرده است كسى باقى نمىماند و در نتيجه دل آنها شكسته مىشود و پرستارانى نخواهند يافت ، و كسى در شهر يافت نخواهد شد كه آنها را آب دهد و طعام بخوراند و آنها خود از انجام دادن اين كارها ناتوانند . بنابر اين خروج از شهر محقّقا به تلاش براى نابود كردن آنهاست و رهايى آنها امرى محتمل است چنان كه رهايى تندرستها نيز محقّق نمىباشد ، و اگر در شهر بمانند مردن آنها قطعى نيست همان گونه كه اگر خارج شوند رهايى آنها از بيمارى قطعى نمىباشد ، در صورتى كه نابود شدن باقى ماندگان در شهر قطعى است . مسلمانان ساختمانى هستند كه هر بخش آن بخش ديگر را استوار نگه مىدارد ، و مؤمنان پيكرى واحدند . اين چيزى بود در تعليل نهى از خروج از شهر و بازده ، و نسبت به كسانى كه وارد شهر نشده‌اند قضيّه معكوس است ، چه هوا در باطن آنان تأثير نكرده و اهل شهر بدانها نيازى ندارند . آرى هر گاه در شهر جز و با زده‌ها كسى باقى نماند و اينان نيازمند پرستارى باشند و اتّفاقا گروهى بر اينها وارد شوند در اين هنگام به ذهن مىرسد كه براى كمك به بيماران دخول به شهر استحباب داشته باشد و اين در صورتى است كه از ورود به آن نهى نشده باشند ، چه ورود به شهر قرار گرفتن در معرض ضرر موهومى براى دفع ضرر از بقيّهء مسلمانان است ؛ از اين رو در برخى اخبار فرار از طاعون به فرار از ميدان جنگ تشبيه شده است ، « 54 » زيرا فرار از آن سبب دلشكستگى بقيّهء مسلمانان و كوششى در جهت نابودى آنهاست . اينها امور دقيقى است و كسى كه بدانها ننگرد و تنها به ظواهر اخبار و آثار بنگرد شنوده‌هايش متناقض مىنمايد . اشتباه زاهدان و عابدان در امثال اين امور بسيار است و شرافت علم و فضيلت آن براى همين است . كتاب توحيد و توكّل از المحجّة البيضاء في تهذيب الأحيا در اين جا به پايان رسيد ، و به خواست خدا در دنبال آن كتاب محبّت و شوق و رضا و انس خواهد آمد . فراغت از آن يافت مؤلّف آن محسن بن مرتضى كه خداوند او را از جملهء موحّدان متوكّل قرار دهد . و حمد و سپاس ويژهء پروردگار جهانيان است ، و درود و سلام فراوان بر محمّد و خاندان پاكش باد .

--> ( 54 ) مسند احمد ، 6 / 145 از حديث عايشه ، در آن فرار از طاعون به فرار از جنگ تشبيه شده است .