وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ؛ « 26 » و نيز : فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ ؛ « 27 » و نيز : نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ الَّذِينَ صَبَرُوا وَ عَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ . « 28 » اين كه گفته شد در بارهء آزار مردم است . امّا صبر بر آزار درندگان و مارها و كژدمها و ترك دفع آنها با توكّل مناسبتى ندارد چه صبر بر آزار آنها سودى ندارد ، و اقدام و عدم اقدام نسبت به كارى به خاطر خود آن كار نيست بلكه براى كمك به دين است ، و ترتّب اسباب در اين جا مانند ترتّب اسباب در كسب و جلب منافع است ، و ما با اعادهء مطلب سخن را طولانى نمىكنيم . همچنين استفاده از سببهايى كه ضرر را از مال دفع مىكند موجب نقصان توكّل نيست ، مانند اين كه به هنگام بيرون آمدن از خانه در را قفل كند ، يا زانوى شتر را ببندد ، زيرا اينها اسبابى است كه به طور قطع يا ظنّ از سنّتهاى الهى شناخته شده‌اند . از اين رو ، هنگامى كه اعرابى خواست شتر را بى آن كه زانويش را ببندد رها كند و گفت توكّل بر خدا كرده‌ام پيامبر ( ص ) به او فرمود : « زانوى شتر را ببند و توكّل كن . » « 29 » خداوند فرموده است : خُذُوا حِذْرَكُمْ * ، « 30 » و در بيان چگونگى نماز خوف فرموده است : وَ لْيَأْخُذُوا حِذْرَهُمْ وَ أَسْلِحَتَهُمْ ؛ « 31 » و نيز : وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ « 32 » و به موسى فرمود : فَأَسْرِ بِعِبادِي لَيْلًا « 33 » شب را پناهگاه قرار دادن تا از چشم دشمنان پوشيده بمانند نوع سببى است . همچنين پيامبر خدا ( ص ) در غار پنهان شد تا از چشم دشمنان پوشيده بماند و بدين طريق ضرر آنها را دفع كند . برداشتن سلاح در نماز دفع كنندهء قطعى نيست بر خلاف آن كه كشتن مار و كژدم دافع قطعى است ليكن برداشتن سلاح سببى مظنون

--> ( 26 ) احزاب / 48 : . . . و به آزارهاى آنها اعتنا مكن و بر خدا توكّل كن . ( 27 ) احقاف / 35 : بنابر اين صبر كن همان گونه كه پيامبران اولوا العزم شكيبايى كردند . ( 28 ) بقره / 136 و نحل / 41 : و اين چه پاداش نيكى است براى آنها كه اهل عمل هستند . آنها كسانى هستند كه شكيبايى كردند و تنها توكّلشان بر پروردگارشان است . ( 29 ) سنن ترمذى از حديث انس . ( 30 ) نساء / 71 : . . . آمادگى خود را ( در برابر دشمن ) حفظ كنيد . ( 31 ) نساء / 102 : . . . و بايد آنها وسايل دفاع و سلاحهايشان را با خود حمل كنند . ( 32 ) انفال / 60 : در برابر آنها ( دشمنان ) آنچه توانايى داريد از نيرو آماده سازيد و از اسبهاى ورزيده ( براى ميدان نبرد ) . ( 33 ) دخان / 23 : بندگانم را شبانه حركت ده .