است چگونه مىتواند بنده فاعل آن باشد ، و يك فعل ميان دو فاعل نامفهوم است ، مىگويم : آرى اگر فاعل داراى يك معنا باشد مطلب نامفهوم است و چنانچه داراى دو معنا و اسم ميان آن دو مجمل و مردّد باشد تناقضى وجود نخواهد داشت . چنان كه مىگويند : امير فلان را كشت ، و مىگويند : جلّاد فلان را كشت ، در اين جا كشتن امير به يك معناست و كشتن جلّاد به معنايى ديگر . به همين گونه فاعليّت بنده به يك معناست و فاعل بودن خداوند به معنايى ديگر . معناى فاعل بودن خداوند اين است كه او مخترع و ايجاد كننده است ، و معناى فاعليّت بنده اين است كه او محلّى است كه خداوند در او قدرت آفريده پس از آن كه در او اراده و علم را خلق كرده است . پس قدرت به اراده ، و حركت به قدرت مانند رابطهء شرط با مشروط ارتباط يافت ، و قدرت بنده مانند رابطهء علّت با معلول يا اختراع شده با اختراع كننده با قدرت حقّ تعالى مربوط گرديد . و هر چه با قدرت به هر نوعى ارتباط داشته باشد محلّ قدرت را فاعل او گويند ، چنان كه جلّاد و امير را قاتل مىگويند زيرا قتل به قدرت آنها مربوط است ليكن به دو صورت مختلف به همين سبب كشتن را عمل آنها مىگويند ، ارتباط مقدور ميان دو قدرت نيز به همين گونه است و به سبب توافق اين معنا خداوند در قرآن افعال را گاهى به فرشتگان و زمانى به بندگان و گاهى ديگر عين همانها را به خودش نسبت داده است . در مورد مرگ فرموده است : قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ ، « 46 » سپس فرموده است : اللَّهُ يَتَوَفَّى الْأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها ؛ « 47 » و نيز : أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ ، أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ ، « 48 » كه كشت كردن را به ما نسبت داده ، و نيز فرموده است : أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ، ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا ، فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا وَ عِنَباً وَ قَضْباً ؛ « 49 » و نيز : فَأَرْسَلْنا إِلَيْها رُوحَنا فَتَمَثَّلَ لَها بَشَراً سَوِيًّا ، « 50 » سپس فرموده است : فَنَفَخْنا فِيها مِنْ رُوحِنا ، « 51 » و دمنده جبرئيل است ، همچنين فرموده است : فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ، « 52 » در

--> ( 46 ) سجده / 11 : بگو فرشتهء مرگ كه بر شما مأمور شده ( روح ) شما را مىگيرد . ( 47 ) زمر / 42 : خداوند ارواح را به هنگام مرگ قبض مىكند . ( 48 ) واقعه / 63 و 64 : آيا هيچ دربارهء آنچه كشت مىكنيد انديشيده‌ايد ؟ آيا شما آن را مىرويانيد ؟ ( 49 ) عبس / 25 تا 28 : ما آب فراوانى از آسمان فرو ريختيم ، سپس زمين را از هم شكافتيم ، و در آن دانه‌هاى فراوانى رويانديم ، و انگور و سبزى بسيار . ( 50 ) مريم / 17 : . . . در اين هنگام ما روح خود را به سوى او فرستاديم و او در شكل انسانى بىعيب و نقص بر مريم ظاهر شد . ( 51 ) انبياء / 91 : و ما از روح خود در او دميديم . ( 52 ) قيامت / 18 : و هنگامى كه ما آن را خوانديم از آن پيروى كن .