كه ذاتا خوفناك باشد نمىترسد و داناست و داناست كه درّنده ترس آور است ، ليكن سبب آن را نمىداند . اينك كه اين مثال را دانستى بدان كه خوف از خداوند دو گونه است : يكى ترس از عذاب او و ديگرى ترس از ذات اوست ، خوف از ذات او خوف عالمان و صاحبدلان است . اينان از صفات او چيزهايى مىدانند كه مقتضى هيبت و ترس و پرهيز است و بر سرّ قول او كه فرموده است : وَ يُحَذِّرُكُمُ اللَّهُ نَفْسَهُ * ؛ « 53 » و نيز : اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ ، « 54 » آگاهند . امّا خوف نخست خوف عموم مردم است و اين ترس با ايمان به بهشت و دوزخ و اين كه آنها پاداش طاعت و گناهند حاصل مىشود ، و ضعف آن به سبب غفلت و كمى ايمان است . غفلت با وعظ و تذكير و تفكّر در اهوال قيامت و انواع عذابهاى آخرت زايل مىشود ، و ديدار خائفان و همنشينى با آنان و مشاهدهء احوال ايشان بر زوال غفلت مىافزايد ، و اگر ديدن آنها ميسّر نشود شنيدن احوال آنها خالى از تأثير نيست . امّا خوف دوم كه برتر است اين است كه خداوند مورد ترس باشد ، يعنى از دورى محجوب شدن از او بترسد و اميد تقرّب به او را داشته باشد . چنان كه ذو النّون گفته است : ترس از دوزخ در برابر ترس از فراق مانند قطره‌اى است در برابر دريايى ژرف ، و اين ترس عالمان است در آن جا كه فرموده است : إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ « 55 » ، و همهء مؤمنان از اين ترس بهره‌مندند ، ليكن ترس آنها صرف تقليد و شبيه ترس كودك است كه به تقليد از پدر از مار مىترسد و مستند به بينشى نيست . از اين رو ترس او ضعيف است و به زودى بر طرف مىشود تا آن حدّ كه اگر كودك جادوگر را ببيند كه به گرفتن مار اقدام مىكند به آن فريفته مىشود و در تقليد از او برگرفتن مار جرأت مىورزد ، همچنان كه به تقليد از پدر از گرفتن آن دورى مىجويد . اعتقادات تقليدى غالبا ضعيف است ، مگر آن كه پيوسته با مشاهدهء اسباب آنها تقويت شوند ، و براى عمل به مقتضاى آنها مدّتى دراز در تكثير طاعات و دورى جستن از گناهان مواظبت به عمل آيد . در اين صورت كسى كه به قلّهء معرفت ارتقا يافته و به ضرورت خداوند را شناخته است ، نيازى ندارد كه براى به دست آوردن خوف به چاره و

--> ( 53 ) آل عمران / 30 : و خداوند شما را از ( نافرمانى ) خودش بر حذر مىدارد . ( 54 ) آل عمران / 102 : آن چنان كه حقّ تقوا و پرهيزگارى است از خدا بترسيد . ( 55 ) فاطر / 28 : از ميان بندگان خدا تنها دانشمندان از او مىترسند .