اشاره كرده و فرموده است : مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ فَيَقُولَ رَبِّ لَوْ لا أَخَّرْتَنِي إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ فَأَصَّدَّقَ وَ أَكُنْ مِنَ الصَّالِحِينَ ، وَ لَنْ يُؤَخِّرَ اللَّهُ نَفْساً إِذا جاءَ أَجَلُها « 37 » گفته شده است معناى اجل قريبى كه درخواست مىكند اين است كه هنگامى كه پرده از پيش چشم بنده برداشته مىشود مىگويد : اى فرشتهء مرگ يك روز به من مهلت ده تا از پيشگاه پروردگارم پوزش بخواهم و كار نيكى توشهء راه خود سازم . فرشته به او پاسخ مىدهد : روزها را به پايان بردى و ديگر روزى باقى نيست ، مىگويد : ساعتى مرا مهلت ده ، پاسخ مىدهد : ساعتها را به سر رسانيدى و هيچ ساعتى باقى نيست ، پس از آن در توبه بر روى او بسته مىشود ، و روح او را به خروج از تن وا مىدارد ، و نفسهايش در سينه‌اش به شماره مىافتد ، و تلخى نوميدى را از تدارك اعمال ، و اندوه پشيمانى را از تضييع عمر اندك اندك احساس مىكند ، و در نتيجهء اين هول و هراسها اصل ايمان او دستخوش اضطراب مىشود . پس هنگامى كه جان از بدنش خارج گردد چنانچه از سوى خداوند به او نظر رحمت شود روح او بر آيين توحيد از تنش بيرون مىرود ، و اين همان حسن عاقبت است ، و اگر شقاوت مقدّر او بوده است روح او با شكّ و نگرانى از بدنش جدا مىشود و اين بدى عاقبت است . در اين مورد خداوند متعال فرموده است : وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ « 38 » ، بلكه توبه همان است كه خداوند متعال فرموده است : إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ « 39 » يعنى ديرى از زمان ارتكاب گناهش نمىگذرد كه پشيمان مىشود ، و به دنبال آن با به جا آوردن حسنه و اعمال نيك آثار گناهش را محو مىكند پيش از آن كه زنگار بر دلش متراكم شود و ديگر قابل زدودن نباشد ، از اين رو پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « به دنبال گناه كار نيك به جا آوريد تا آن را محو كند » ؛ و به همين سبب لقمان به

--> ( 37 ) منافقين / 11 و 12 : . . . پيش از آن كه مرگ يكى از شما فرا رسد و بگويد : پروردگارا ، چرا مرا مدّت كمى به تأخير نينداختى تا صدقه دهم و از صالحان باشم . خداوند هرگز مرگ كسى را هنگامى كه اجلش فرا رسد به تأخير نمىاندازد . ( 38 ) نساء / 18 : و براى كسانى كه كارهاى بد انجام مىدهند تا آنگاه كه مرگ يكى از آنها فرا مىرسد مىگويد : هم اكنون توبه كردم . ( 39 ) نساء / 19 : توبه تنها براى كسانى است كه كار بدى را از روى نادانى انجام مىدهند سپس به زودى توبه كنند .