شانزده‌گانه‌اى كه ذكر كرده‌ايم بجز ايمان و خوشخويى ممكن است نسبت به برخى از مردم بلا و اضداد آنها نسبت به آنها نعمت باشد . پيش از اين گفته شد كه معرفت كمال و نعمت است ، زيرا آن از صفات بارى تعالى است ؛ ليكن گاهى در پاره‌اى كارها معرفت براى بنده بلا و فقدان آن نعمت است . مثلا جهل انسان به اجلش نعمتى است ، چه اگر آن را بداند بسا زندگى بر او منغّض و غم و اندوهش طولانى شود . همچنين ندانستن اين كه مردم دربارهء او چه مىانديشند اعمّ از آشنايان و خويشاوندان نيز نعمتى است ، زيرا اگر پرده برداشته شود و به آنچه آنها نسبت به او در دل دارند آگاه گردد درد و كينه و حسادت و سرگرمى او به انتقامگيرى از آنها طولانى خواهد شد . همچنين ناآگاهى او به صفات زشتى كه در غير اوست براى وى نعمت است ، زيرا اگر آنها را بداند او را دشمن مىدارد و آزار مىرساند و اين امر سبب و بال و بدبختى او در دنيا و آخرت خواهد شد ؛ بلكه ناآگاهى او به صفات نيكوى ديگران نيز گاهى براى او نعمت است ، زيرا ممكن است وى يكى از دوستان خدا باشد و او ناگزير به آزار و اهانت او گردد . اگر او را بشناسد و در اين حال بيازارد ناچار گناهش بزرگتر خواهد بود ، چه كسى كه پيامبر يا يكى از دوستان خدا را در حالى كه آنها را مىشناسد آزار دهد هرگز مانند كسى نيست كه از روى عدم شناسايى به آنها آزار رساند . همچنين مبهم بودن حوادث قيامت ، و نامعيّن بودن شب قدر ، و ساعت استجابت دعا در روز جمعه ، و ابهام كبيره بودن برخى گناهان ، همه از جملهء اين نعمتهاست ، زيرا جهل به اينها انگيزهء طلب و تلاش را در انسان تقويت مىكند . اينها اقسام نعمتهاى خدا در جهل است چه رسد به نعمتهاى بزرگى كه در علم وجود دارد . اين كه گفته‌ايم خداوند در هر چه آفريده نعمتى قرار داده سخنى بحقّ گفته‌ايم و اين امر دربارهء هر كسى نيز صادق است ، و گمان اين كه خداوند در برخى از مردم دردهايى آفريده و بايد دردمندان را استثنا كرد درست نيست چه درد دردمندان نسبت به غير مبتلايان نعمت است ، هر چند دربارهء خود آنان نعمت نباشد ؛ مانند دردهاى حاصل از گناه مانند بريدن دست خود و نقش و نگار كردن اندام با سوزن كه هم درد مىكشد و هم مرتكب گناه مىشود . و درد كافران از سوزش آتش دوزخ نيز نعمت است ، ليكن دربارهء ديگران نه خود آنان زيرا گفته‌اند : مصائب قوم عند قوم فوائد . اگر خداوند عذاب را نمىآفريد و گروهى را مورد تنبيه و مجازات قرار نمىداد ، اهل نعمت قدر نعمت را نمىشناختند و شادى آنها بدين نعمتها زياد نبود . ليكن هنگامى كه بهشتيان