ايمان محجوب است در پايان از اصل ايمان نيز محجوب خواهد شد ، چنان كه اگر كسى همهء اعضا و جوارح خود را كه به منزلهء شاخه‌هاى درخت وجود انسانند از دست بدهد به سوى مرگ كه نابود كنندهء جان و اصل وجود اوست ، كشانيده خواهد شد ، چه بدون فرع اصل بقايى ندارد ، و بدون اصل فرع وجود نخواهد داشت ، و اصل و فرع جز در يك چيز با هم تفاوت ندارند ، و آن اين است كه وجود فرع و بقاى آن مستلزم وجود اصل است امّا وجود اصل بسته به وجود فرع نيست ليكن بقاى آن مستلزم وجود فرع مىباشد ؛ بنابر اين بقاى اصل منوط به وجود فرع ، و وجود فرع مستلزم وجود اصل است . علوم مكاشفه و علوم معامله مانند اصل و فرع متلازم و وابسته به يكديگرند و هر يك از ديگرى بىنياز نيست ، هر چند يكى به منزلهء اصل و ديگرى در حكم تابع مىباشد . علوم معامله اگر انسان را به عمل وادار نكند عدم آن بهتر از وجود آن است ، زيرا در اين صورت آنچه از اين دانش خواسته شده به دست نيامده و علاوه بر آن مؤيّد حجّت بر ضدّ صاحب آن خواهد بود . به همين سبب عذاب دانشمند فاجر از عذاب نادان فاجر شديدتر است چنان كه در كتاب علم احاديث آن را ذكر كرده‌ايم . وجوب توبه همگانى است ( 1 ) بر همهء افراد در همهء احوال واجب است و هيچ كس از آن مستثنا نيست . بدان ظاهر كتاب خدا بر همين مطلب دلالت دارد ، زيرا فرموده است : وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً « 28 » اين خطابى عامّ و همگانى است . بينش انسان نيز همين را حكم مىكند ؛ چه معناى توبه بازگشت از راهى است كه انسان را از خداوند دور و به شيطان نزديك مىسازد و گمان نمىرود اين كار جز از خردمند ساخته باشد ، و نيروى خود تنها پس از تكامل غريزهء شهوت و غضب و ديگر صفات ناپسندى كه وسايل شيطان براى گمراه كردن انسانند كمال مىيابد ؛ چه عقل زمانى كامل مىشود كه انسان به چهل سالگى نزديك شده باشد ، و اصل و مايهء آن به هنگام بلوغ حاصل ، و مبادى و اصول آن پس از گذشت هفت سال ظاهر مىشود . شهوات سپاه شيطانند و عقول لشكريان فرشتگان اينها هنگامى كه در يك جا گرد آيند ناگزير جنگ ميان آنها بر پا مىشود ، زيرا آنها با هم كنار نمىآيند و ضدّ يكديگرند . تضادّ آنها مانند تضادّ شب و روز و نور و ظلمت است ، و هر

--> ( 28 ) نود / 31 : . . . و همگى به سوى خدا باز گرديد .