آيا بندهء شكرگزار خدا نباشم . « 54 » معناى اين سخن آن است كه طالب مقامات بيشتر نباشم ، زيرا شكر سبب مزيد است چنان كه خداوند فرموده است : لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ . « 55 » در اين هنگام كه ما در درياى بيكران مكاشفه غوطه‌ور شده‌ايم عنان سخن باز مىگيريم و به آنچه در خور علوم معامله است باز مىگرديم و مىگوييم : پيامبران برانگيخته شده‌اند تا مردم را به توحيد كامل كه ما آن را شناسانيده‌ايم دعوت كنند ، ليكن ميان آنها و وصول به اين مقصد مسافت زياد و گردنه‌هاى بسيار است ، و سر تا سر شرع بيان طريق پيمودن اين مسافت و گذر از اين گردنه‌هاست ؛ و بر اين اساس با نگرشى ديگر و ديدگاهى جز اين به اين موضوع مىنگريم ، و در اين جا با اين نگرش معناى شكر و شاكر و مشكور روشن مىگردد ؛ و اين امر جز با مثال شناخته نمىشود ، از اين رو مىگوييم . مىتوانى تصوّر كنى كه يكى از پادشاهان براى بنده‌اى كه از او دور است مركبى و لباسى و وجه نقدى كه آن را توشهء راه خود كند فرستاده است تا آن مسافت دراز را بپيمايد و به پيشگاه پادشاه باز آيد . سپس ممكن است شاه در اين كار دو نظر داشته باشد : 1 - قصد وى از رسيدن بنده به حضور او اين باشد كه وى به انجام دادن برخى كارها اقدام كند و در خدمت به او عنايت و جديّت به كار برد . 2 - از اين بنده هيچ گونه بهره و سودى عايد شاه نمىشود و هيچ نيازى به او ندارد ، و حضور او چيزى بر قدرت شاه نمىافزايد ، زيرا توانايى خدمت سودمندى را ندارد ، و غيبت او نيز از قدرت و وسعت قلمرو شاه نمىكاهد ، بلكه هدف شاه از فرستادن مركب و توشه اين است كه بنده از قرب او بهره‌مند و به سعادت حضور او نايل شود تا از اين طريق نفعى عايد او گردد ، نه آن كه شاه از وجود او سودى حاصل كند . بندگان در برابر خداوند متعال وضع دوم را دارند نه وضع اوّل را ، زيرا اوّلى بر خداوند محال و دوّمى ممكن است . سپس بدان كه بنده در حالت نخست به مجرّد سوار شدن بر مركب و رسيدن به حضور شاه شكرگزار نخواهد بود مگر آنگاه كه به خدمتى كه شاه از او خواسته است قيام كند . امّا در حالت دوّم بكلّى نيازى به خدمت ندارد و با اين حال مىتوان تصوّر كرد كه شكرگزار و يا ناسپاس باشد . شكر او در اين است كه آنچه پادشاه

--> ( 54 ) پيش از اين از طريق خاصّه و عامّه بيان شده است . ( 55 ) ابراهيم / 7 : اگر شكرگزارى كنيد ( نعمت خود را ) بر شما خواهم افزود .