مىكند در حكم استهزا كنند است . » « 16 » برخى از اصحاب ما در حديثى مرفوع نقل كرده‌اند كه آن حضرت فرموده است : خداوند به توبه كاران سه صفت بخشيده است كه اگر يكى از آنها را به اهل آسمانها و زمين ببخشد به سبب آن رستگار مىشوند ، خداوند فرموده است : إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَ يُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ و خدا هر كس را دوست بدارد عذاب نمىكند ، و فرموده است : الَّذِينَ يَحْمِلُونَ الْعَرْشَ وَ مَنْ حَوْلَهُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَ يَسْتَغْفِرُونَ لِلَّذِينَ آمَنُوا تا . ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ « 17 » و فرموده است : وَ الَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَ لا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ تا وَ كانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً « 18 » . غزّالى مىگويد : وجوب توبه مورد اجماع امّت اسلام است ، و معناى آن علم به اين است كه گناهان و معاصى نابود كننده و اسباب دورى از خداوند است و اين امر از واجبات ايمان مىباشد ليكن غفلت ، انسان را از توجّه به آن باز مىدارد ، و مراد از علم ، زدودن همين غفلت است . از اين رو در وجوب توبه هيچ اختلافى ميان مسلمانان نيست . و از جملهء معانى توبه ترك معاصى در زمان حال ، و عزم بر ترك آنها در آينده و نيز جبران كوتاهيهايى است كه در گذشته مرتكب شده است ، و در وجوب اين امور نيز شكّى وجود ندارد . امّا پشيمانى و اندوه بر اعمال گذشته نيز واجب است ، چه اين روح توبه است و از همين راه است كه مىتوان گذشته‌ها را جبران كرد ، و اين چگونه واجب نباشد ، و حال آن كه انسان پس از حصول معرفت حقيقى به آنچه از عمر خود از دست داده ، و آن را با

--> ( 16 ) همان مأخذ ، شماره 13 . ( 17 ) مؤمن / 7 تا 10 : فرشتگانى كه حاملان عرشند و آنها كه گرداگرد آن ( طواف مىكنند ) تسبيح و حمد خدا مىگويند و به او ايمان دارند و براى مؤمنان استغفار مىكنند ( مىگويند ) پروردگارا رحمت و دانش تو همه چيز را فرا گرفته است پس آنانى را كه توبه كرده‌اند و راه تو را پيش گرفته‌اند بيامرز و از عذاب دوزخ نگهدار . پروردگارا آنها را در باغهاى جاويدان بهشت كه به آنها وعده داده‌اى وارد كن ، همچنين پدران و همسران و فرزندان صالح آنها را ، كه تو توانا و حكيمى . و آنها را از بديها نگهدار ، و هر كس را در آن روز از بديها نگاه دارى مشمول رحمتت ساخته‌اى اين است رستگارى بزرگ . ( 18 ) فرقان / 68 تا 70 : آنها كسانى هستند كه معبود ديگرى را با خداوند نمىخوانند ، و انسانى را كه خداوند خونش را حرام شمرده جز بحقّ به قتل نمىرساند و زنا نمىكنند و هر كس چنين كند مجازات آن را خواهد ديد . چنين كسى عذابش در روز قيامت مضاعف مىگردد و با خوارى هميشه در آن خواهد ماند . جز كسى كه توبه كند و ايمان آورد و عمل صالح به جا آورد به سوى خدا بازگشت مىكند ( و پاداش خود را از او مىگيرد ) .