است . آسانتر از حركت زبان حركت خطورات قلبى بر اثر وسوسه‌هاست از اين رو حديث نفس در تنهايى باقى مىماند و به هيچ روى صبر در برابر آن ممكن نيست مگر آن كه انديشهء دينى ديگرى بر دل غلبه كند و آن را به خود مشغول بدارد ، مانند كسى كه همهء انديشه‌هاى خود را منحصر به يك انديشه كرده باشد ، و اگر فكر خود را در يك چيز معيّن به كار نبرد وسوسه‌ها از او دور نخواهد شد . قسم دوّم امورى است كه بروز آنها در اختيار انسان نيست ، ليكن در دفع آنها داراى اختيار است مانند اين كه او را با عملى يا سخنى برنجانند و يا جنايتى بر جان يا مال او وارد كنند . در چنين صورتى صبر كردن بر ترك مكافات گاهى واجب و زمانى فضيلت است . يكى از صحابه گفته است : ما ايمان كسى را كه بر آزارها صبر نمىكند ايمان نمىشماريم ، خداوند متعال فرموده است : وَ لَنَصْبِرَنَّ عَلى ما آذَيْتُمُونا وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُتَوَكِّلُونَ . « 67 » در موقعى پيامبر خدا ( ص ) مالى را ميان مسلمانان تقسيم فرمود ، يكى از اعراب مسلمان به وى گفت : در اين تقسيم رضاى خدا خواسته نشده است . اين سخن را به اطّلاع پيامبر ( ص ) رسانيدند ؛ رخسار مبارك آن حضرت سرخ شد و فرمود : « خداوند برادرم موسى را رحمت كناد كه او را بيشتر از اين آزار دادند و صبر كرد . » « 68 » خداوند متعال فرموده است : وَ دَعْ أَذاهُمْ وَ تَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ؛ « 69 » و نيز فرموده است : وَ اصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَ اهْجُرْهُمْ هَجْراً جَمِيلًا ؛ « 70 » و نيز : وَ لَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ ؛ « 71 » و نيز : وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ ؛ « 72 » يعنى هرگاه در اقدام به مكافات صبر

--> ( 67 ) ابراهيم / 102 : و ما به طور مسلّم بر آزارهاى شما صبر خواهيم كرد و توكّل كنندگان بايد تنها بر خدا توكّل كنند . ( 68 ) پيش از اين چند بار از صحيح مسلم و بخارى نقل شده است . ( 69 ) احزاب / 48 : . . . و به آزارهاى آنها اعتنا مكن و بر خدا توكّل كن . ( 70 ) مزمّل / 10 : و در برابر آنچه ( دشمنان ) مىگويند شكيبا باش و به گونه‌اى شايسته از آنها دورى كن . ( 71 ) حجر / 97 : ما مىدانيم سينهء تو از آنچه آنها مىگويند تنگ مىشود ( و تو را سخت ناراحت مىكنند ) . ( 72 ) آل عمران / 186 : و از آنها كه پيش از شما كتاب آسمانى داده شده‌اند ( يهود ) و از آنها كه راه ترك پيش گرفتند سخنان آزار دهنده فراوان خواهيد شنيد و اگر استقامت كنيد و تقوا پيشه سازيد ( شايسته‌تر است ) زيرا اينها از كارهاى محكم و قابل اطمينان است .