1 - اعمالى كه به اختيار بنده است مانند طاعات و معاصى . 2 - امورى كه انسان در شروع آن اختيار ندارد ليكن در بر طرف كردن و زدودن آن داراى اختيار است مانند تشفّى يافتن از طريق انتقامگيرى از آزار دهنده . 3 - امورى كه از اختيار انسان بيرون است مانند مصايب و حوادث . قسم اوّل كه در آنها اختيار دارد افعال اوست كه آنها را طاعت يا معصيت گويند و اينها دو نوع است : نوع اوّل طاعت است و بنده نيازمند است كه بر آنها صبر كند ، و صبر بر طاعت دشوار است ، زيرا طبع آدمى از عبوديّت تنفّر و به ربوبيّت رغبت دارد . به همين سبب يكى از عارفان گفته است : هيچ كس نيست جز اين كه آنچه را فرعون با گفتن أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلى اظهار كرد و در ضمير او نهفته است ليكن فرعون قول خود را مقبول دانست و مجال يافت آن را اظهار كند ، چه خداوند فرموده است : فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ . « 56 » و هيچ كس نيست جز اين كه نسبت به برده و خدمتكار و پيروان و زير دستان خود همين را ادّعا مىكند هر چند اظهار آن برايش غير ممكن است ، زيرا برآشفتن و خشم گرفتن او به هنگامى كه در خدمت به او كوتاهى مىكند و به بندگى گرفتن آنها تنها از كبر و منازعه با ربوبيّت كبريايى حقّ سرچشمه مىگيرد . بارى بندگى مطلقا بر نفس گران است ، پس از آن برخى عبادات مانند نماز به سبب كسالت ، و بعضى مانند زكات به علّت بخل و پاره‌اى به هر دو سبب مانند حجّ و جهاد مكروه طبع است . از اين رو صبر بر طاعت صبر بر سختيهاست ، و بندهء فرمانبردار در سه حالت به صبر بر طاعت نياز دارد : حالت اوّل - پيش از طاعت است و آن سعى در تصحيح نيّت و اخلاص ، و دورى از آلودگى به ريا و انگيزه‌هاى مضرّ و عزم بر خلوص و وفاست و اين صبر از ديدگاه كسانى كه به حقيقت نيّت و اخلاص و آفات ريا و مكرهاى نفس آگاهند بسيار سخت است . پيامبر خدا ( ص ) به همين مطلب اشاره كرده و فرموده است : « صحّت اعمال به نيّات است و هر كسى آنچه را نيّت مىكند به دست مىآورد » ؛ « 57 » خداوند فرموده است :

--> ( 56 ) زخرف / 54 : او قوم خود را تحميق كرد و از وى اطاعت كردند . ( 57 ) سنن ابن ماجه ، شمارهء 4227 و پيش از اين از صحيحين نقل شده است .