من صبر ظفر يعنى هر كس صبر كند پيروز مىشود ، و كسانى كه به اين مرتبه رسيده‌اند اندكند و آنها صدّيقان مقرّبند كه خداوند دربارهء آنها فرموده است : الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا * . اينان همواره در راه راست گام برمىدارند ، و بر صراط قويم دين استوار ايستاده‌اند و نفوس ايشان بر آنچه انگيزه‌هاى دين از آنها خواسته آرامش يافته است و منادى كننده آنها را ندا مىكند : يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً . دوم اين كه انگيزهء هوس غلبه يابد و كشمكش ميان آن و انگيزهء دين بكلّى از ميان برود و خود را به لشكر شيطان تسليم كند و چون از مجاهده نوميد شده است دست از آن بردارد . اينان همان بىخبران و غافلانند و اكثريت خلق را تشكيل مىدهند ، و همانهايى هستند كه شهواتشان آنها را به بردگى گرفته و بدبختى بر آنها غلبه يافته است . آنان در دل خويش كه سرّى از اسرار خدا و امرى از اوامر اوست دشمنان خدا را داورى و حاكميّت داده‌اند و قول خداوند به آنها اشاره دارد كه فرموده است : وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ . « 45 » اينان كسانى هستند كه آخرت را داده و در برابر آن دنياى خود را خريده و در اين معامله سخت دچار خسران شده‌اند ؛ و به كسى كه بخواهد آنان را ارشاد كند گفته مىشود : فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلَّى عَنْ ذِكْرِنا وَ لَمْ يُرِدْ إِلَّا الْحَياةَ الدُّنْيا ذلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ . « 46 » نشانهء اين حالت يأس و نوميدى و يا فريفتگى به آرزوهاست ، و اينها ناشى از نهايت حماقت است ، چنان كه پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « زيرك كسى است كه نفس خويش را خوار سازد و براى پس از مرگ كار كند و احمق كسى است كه از خواهش نفسش پيروى كند و از خداوند آرزو داشته باشد . » « 47 » اگر كسى را كه داراى اين حالت است پند دهى مىگويد : من مشتاق توبه هستم ليكن برايم امرى غير ممكن شده و اميدى به آن ندارم ؛ يا آن كه رغبتى به توبه ندارد و مىگويد : خداوند آمرزنده و بخشنده و مهربان است و نيازى به توبهء مؤمن ندارد . اين بيچاره عقلش با شهوتش يار و همراه شده و آن را تنها در راه تدابير دقيقى كه بتواند

--> ( 45 ) سجده / 13 و 14 : اگر ما مىخواستيم به هر انسانى ( از روى اجبار ) هدايت لازمش را مىداديم ليكن ( من آنها را آزاد گذارده‌ام ) و مقرّر كرده‌ام كه دوزخ را ( از انسانهاى بىايمان و گنهكار ) از جنّ و انس همگى پر كنم . ( 46 ) نجم / 29 : از آنها كه از ذكر ما روى مىگردانند و جز زندگى مادّى دنيا را نمىطلبند اعراض كن . ( 47 ) المستدرك حاكم 4 / 251 ، پيش از اين در آن جا كه غرور نكوهش شده ذكر شده است .