خداوند به همين گونه آن را مقدّر كرده و سنّت خود را بدينسان جارى ساخته است و تبديل در سنّت خدا راه ندارد . اين مغرور نمىداند كه پروردگار آخرت و پروردگار دنيا يكى است و سنّت خدا در هر دو سرا تبديل پذير نيست چه او خبر داده و فرموده است : وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى « 28 » ، در اين صورت چگونه معتقد مىشود كه خداوند در آخرت كريم است و در دنيا كريم نيست ؟ و چگونه مىگويد : سستى در كسب مال دنيا مقتضاى كرم خدا نيست و سستى براى به دست آوردن ملك و نعيم دايم آخرت مقتضاى كرم اوست ، و اين را بر حسب كرمى كه دارد بىتلاش و كوشش مىدهد ، و آن را با همهء سعى و كوشش غالبا منع مىكند . ما از كور دلى و گمراهى به خدا پناه مىبريم چه آن جز نتيجهء نگونسارى و فرو افتادن در تاريكيهاى نادانى چيز ديگرى نيست . چنان كسى شايستهء آن است كه در زمرهء آنانى باشد كه خداوند دربارهء آنها فرموده است : وَ لَوْ تَرى إِذِ الْمُجْرِمُونَ ناكِسُوا رُؤُسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَ سَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً « 29 » ، يعنى ديديم كه تو راست مىگويى در آن جا كه فرمودى : وَ أَنْ لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى پس ما را بازگردان تا سعى و كوشش كنيم امّا بازگشتن براى آنها ممكن نيست و عذاب آنها ثابت و پابر جاست . ما از آنچه مايهء نادانى و شكّ و ناگزير كشانندهء انسان به سوى بدى عاقبت است به خدا پناه مىبريم . آنچه توبه كننده بايد در صورت ارتكاب گناهى يا از روى قصد و غلبهء شهوت و يا نا انديشيده بر حسب اتّفاق به آن مبادرت كند . ( 1 ) بدان بر هر گنهكارى توبه و پشيمانى از گناه و اشتغال به اعمال نيكى كه ضدّ كارهاى بدش باشد واجب است ، چنان كه طريق آن را ذكر كرديم . اكنون هر گاه نفس به سبب چيرگى شهوت او را در عزم بر ترك گناه يارى نكند در اداى يكى از دو واجب ناتوان شده و نبايد واجب ديگر را ترك كند و آن دفع اعمال بد با كارهاى نيك است تا آنها به كلى زدوده شوند و از جملهء كسانى باشد كه خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً ، كار نيك كار بد را مىزدايد . اين زدودن يا به دل است يا به زبان و يا به جوارح ، و بايد نيكى در محلّ

--> ( 28 ) نجم / 39 : و اين كه براى انسان بهره‌اى جز سعى و كوشش او نيست . ( 29 ) سجده / 12 : و اگر ببينى مجرمان را به هنگامى كه در پيشگاه پروردگارشان سر به زير افكنده مىگويند : پروردگارا ، آنچه وعده كرده بودى ديديم و شنيديم ما را بازگردان تا عمل صالح به جا آوريم .