غافل شوى چه در اين مسائل عارفان مىلغزند چه رسد به غافلان . اقسام بندگان در دوام توبه ( 1 ) بدان توبه كنندگان چهار طبقه‌اند : طبقهء اوّل - گنهكارى است كه بر توبهء خود تا پايان عمر استقامت مىورزد ؛ ( 2 ) آنچه را در آن كوتاهى كرده جبران مىكند و هرگز نمىانديشد كه به گناهان پيشين خويش بازگردد و بجز لغزشهايى كه بر حسب عادت هيچ بشرى جز صاحبان مقام پيامبرى از آنها مصون نيست گناهى از او سر نمىزند . مراد از استقامت بر توبه همين است . چنين كسى بر انجام دادن اعمال نيك سبقت مىجويد ، و سيّئات خود را به حسنات مبدّل مىكند . اين را توبهء نصوح مىگويند و اين نفس را كه آرامش يافته نفس مطمئنّه مىخوانند نفسى كه خشنود و پسنديده به سوى خدا باز مىگردد ، آنان كسانى هستند كه پيامبر خدا ( ص ) بدانها اشاره كرده فرموده است : « گوشه گيرانى كه دلباختهء ذكر خدايند بر ديگران پيشى جسته‌اند ، و ذكر پروردگار بار گناهان را از دوش آنان برداشته و سبكبار وارد عرصهء قيامت مىشوند . » « 16 » در اين حديث اشاره شده است به اين كه آنان نيز گناهانى داشته‌اند كه ذكر خدا آن را از آنان زدوده است . اين طبقه از حيث گرايش به شهوات مراتبى دارند . دسته‌اى تمايلات نفسانى آنها بر اثر سلطهء معرفت آرام شده و مجاهده با شهوات براى آنها آسان گرديده و مبارزه با آنها مانع سلوك آنان در راه حقّ نيست . گروهى ديگر از كشمكش با نفس فارغ نشده ليكن بر مجاهده و باز گردانيدن نفس از سركشيهايش قادرند . درجات درگيرى اين دسته با نفس از حيث كثرت و قلّت و اختلاف مدّت و نوع متفاوت است . همچنين از نظر طول عمر با هم اختلاف دارند ، چه بعضى را بمحض توبه مىربايند ، و اينان به سبب آن كه به سلامت رخت بر بسته و پيش از آن كه سستى در كار آنها پديد آيد به ديار آخرت شتافته‌اند مورد غبطه و رشك مىباشند . و به برخى مهلت داده مىشود و مجاهده و شكيبايى و استقامت آنها طولانى مىگردد و حسنات اعمال آنان زياد مىشود . حال اينان عاليتر و افضل است ، زيرا هر بدى را نيكى محو مىكند تا آن جا كه يكى از عالمان گفته است : گناهى را كه گنهكار ده بار مرتكب شده زمانى زدوده مىشود كه ده بار در حال

--> ( 16 ) صحيح ترمذى ، ج 13 ، ص 88 .