صحراى محشر براى حسابرسى نيز كيفر به شمار مىآيد . پس در حساب هر كسى كه كنجكاوى و دقّت شود رنج مىبرد . « 31 » از اين رو پيامبر ( ص ) فرمود : « حلال دنيا محاسبه مىشود و حرام آن موجب كيفر است » . « 32 » و نيز فرمود : « حلال دنيا هم كيفر دارد » . جز اين كه كيفر حلال از كيفر حرام سبكتر است . اگر حسابرسى نباشد درجات بلندى كه در بهشت از دست انسان مىرود و حسرتى كه بخاطر از دست رفتن آن درجات در برابر لذّت‌هاى پست بىدوام دنيا بر دل انسان وارد مىشود نيز عذابى به شمار مىآيد . اين حالت را با حالت خود در دنيا مقايسه كن كه هرگاه ببينى همگنانت در سعادتهاى دنيوى بر تو سبقت گرفته‌اند چگونه دلت از حسرت پاره پاره مىشود با اين كه مىدانى اين خوشبختيهاى دنيوى دوامى ندارد و با تيرگيهايى كه صفايى ندارد شكسته مىشود ، پس در مورد از دست دادن سعادتهايى كه عظمت آن به وصف درنمىگنجد و زمان و روزگار به كنه آن نمىرسد چه حالى خواهى داشت ، و هر كس در دنيا از نعمتى برخوردار شود ، گرچه شنيدن آواز پرنده‌اى يا نگاه كردن به سبزه‌اى يا نوشيدن آب سردى باشد . چند برابر آن از لذّتهاى اخروى او كاسته مىشود ، و در معرض سؤال و جواب قرار گرفتن خود نوعى ذلّت است و در آن ترس و زحمت و انتظار و ذلّت وجود دارد و تمام اينها جزء كم شدن بهرهء انسان شمرده مىشود . بنابراين كم و زياد و حلال و حرام دنيا ملعون است مگر آن مقدارى كه انسان را بر تقواى الهى يارى دهد ، زيرا اين مقدار بهره‌مندى از دينى جزء دنيا ( ى نكوهيده ) محسوب نمىشود ؛ و هر كسى كه نسبت

--> ( 31 ) اين حديث را بخارى در صحيح ، ج 8 ، ص 139 ، و مسلم در صحيح ، ج 8 ، ص 164 ، باب اثبات الحساب روايت كرده‌اند . ( 32 ) اين حديث را ابن ابى الدنيا و بيهقى در شعب الايمان از طريق او در حالى كه در على بن ابى طالب ( ع ) متوقّف مىشود با سندى منقطع روايت كرده و در آن نقل آمده است « و مرامها النار » عراقى گويد : من اين حديث را به صورت مرفوع نيافته‌ام . مىگويم : سيد رضى ( ره ) در نهج البلاغه ، به شمارهء 79 از خطبه‌هاى على ( ع ) چنين نقل كرده است « فى حلالها حساب و فى حرامها عقاب » .