خون دل به جوش مىآيد و چون نيروى خشم به جنبش آيد پيش از رويداد امرى آزار دهنده متوجّه دفع آن مىشود و پس از وقوع آن امر آزار دهنده به انتقام روى مىآورد و خوراك و شهوت نيروى خشم و لّذت آن در انتقام گرفتن است و جز با انتقام گرفتن آرام نمىشود . مردم در برابر نيروى خشم در آغاز فطرت داراى سه درجهء افراط و تفريط و اعتدال مىباشند . حالت تفريط نيروى خشم نبودن خشم يا ضعف آن است و اين نكوهيده است و نسبت به چنين شخصى مىگويند : فلانى غيرت ندارد . از اين رو گفته شده : هر كه را به خشم وادارند و او خشمگين نشود بسان الاغ است ، و هر كه هرگز نيروى حمّيت و غضب نداشته باشد براستى ناقص است و خداوند صحابه ( رسول خدا ) را به خشونت و حميّت توصيف كرده و فرموده است : أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ « 27 » و نيز فرمود : يا أَيُّهَا النَّبِيُّ جاهِدِ الْكُفَّارَ وَ الْمُنافِقِينَ وَ اغْلُظْ عَلَيْهِمْ * « 28 » خشونت و سخت‌گيرى از آثار نيروى حميّت و غيرت است كه همان غضب مىباشد . حالت افراط نيروى خشم آن است كه خشم بر آدمى غالب و از فرمان عقل و دين خارج شود و از آنها اطاعت نكند . در اين صورت براى شخص بينش و انديشه و اختيارى باقى نمىماند ، بلكه به صورت يك شخص فاقد اراده در مىآيد . عامل غالب شدن خشم ( بر آدمى ) امورى است غريزى يا امورى كه انسان به آن عادت كرده است بسا انسانى كه بر حسب فطرت آماده است تا زود خشمگين شود و گويى بر اساس آفرينش صورتش خشم آلود است و حرارت مزاج دل نيز به آن كمك مىكند ، چرا كه خشم از آتش است ، چنان كه پيامبر ( ص ) فرموده « 29 » است .

--> ( 27 ) فتح / 29 : ( كسانى كه با محمد ( ص ) هستند ) در برابر كفّار سر سخت و شديدند . ( 28 ) توبه / 73 : اى پيامبر ! با كافران و منافقان جهاد كن ، و بر آنها سخت‌بگير . ( 29 ) اين حديث را ترمذى از حديث ابو سعيد به سندى ضعيف روايت كرده ، و ابو داوود در ( سنن ) ، ج 2 ، ص 550 از عطّيه چنين روايت كرده گويد : قال رسول اللّه ( ص ) : « ان الغضب من الشيطان ، و ان الشيطان خلق من النار ، و انما تطفاء النار باالماء فاذا غضب احدكم فليتوّضاء » خشم از شيطان است و شيطان از آتش آفريده شده و آتش با آب خاموش شود پس هر گاه يكى از شما خشمگين شود وضو بگيرد .