صاحب آن دل هرگز به خير و صلاح برنمىگردد و معناى گفتار خداى متعال همين است : « بلكه تاريكى ستم و بدكاريهاى آنان بر دلهايشان چيره شده است » . « 41 » از امام باقر ( ع ) روايت شده : « همانا دلها سه نوعند : دل وارونه كه هيچ خيرى را حفظ نمىكند و آن دل كافر است ؛ دلى كه در آن نقطه‌اى سياه است و خير و شرّ در آن مىجنگند و هر كدام در آن پديد آمد به وسيله آن بر دل چيره مىشود ؛ دلى كه باز است و در آن چراغهاى تابانى است و نورش تا روز قيامت خاموش نمىشود و آن دل مؤمن است » . « 42 » همانا امام ( ع ) فرموده نور آن دل تا روز قيامت خاموش نمىشود ، براى اين كه قلب در اين معنى با نابودى بدن نابود نمىشود . غزالى مىگويد : از پيامبر ( ص ) روايت شده كه دل مؤمن صاف است و چراغى در آن مىدرخشد و دل كافر سياه و وارونه است . « 43 » بنابراين ، فرمانبردارى خداى متعال و مخالفت با شهوتها دل را جلا مىدهد و نافرمانى خدا و گناه ، دل را سياه مىكند ، پس هركس به گناهان روى بياورد دلش سياه شود و هركس در پى گناه ، حسنه‌اى انجام دهد و اثر گناه را از بين ببرد دلش تاريك نشود ولى از نورش كاسته شود ، مانند آينه‌اى كه انسان بر روى آن نفس بكشد

--> ( 41 ) م - كلينى در كافى ، ج 2 ص 273 به شمارهء 20 اين حديث را روايت كرده است . گفتار امام ( ع ) « تمادى فى الذنوب » يعنى اصرار بر گناه و ادامهء آن داشته باشد و منظور از رين مهر خوردن بر قلب است ، و حقيقت مطلب اين است كه هركس كار نيكى انجام دهد در نفسش اثر مىگذارد و هر چه آن كار نيك زياد شود بر صفا و روشنى نفس افزوده مىگردد تا مانند آينه‌اى صاف و جلا داده شود . و هركس گناهى كند گناه نيز در نفس اثر مىگذارد و تيرگى در آن ايجاد مىكند سپس اگر زشتى عمل بر او ثابت شد و از آن توبه كرد ، اثر بر طرف و نفس جلا داده و صاف مىشود و اگر بر گناه اصرار ورزيد آن اثر زشت زياد مىشود و در نفس پخش مىشود اين قلب تاريك ديگر اقرار به گناه و بازگشت به خدا و توبه و طلب آمرزش نمىكند . پناه بر خدا و لا حول و لا قوة الا باللّه العلى العظيم . ( 42 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 423 . ( 43 ) احمد بن حنبل اين روايت را در مسند ج 3 ، ص 17 از ابو سعيد خدرى روايت كرده است .