آورده و به برادر دينى خود بدگمان شود و مقصود اين است كه در دل بر بدى ديگران حكم كند . امّا آنچه ( ناخود آگاه ) به دل خطور مىكند و در نفس پديد مىآيد ( حديث نفس ) بخشوده شده است ، بلكه شك بردن نيز مورد عفو است ، و آنچه مورد نهى واقع شده گمان بد بردن است و آن عبارت است از آنچه نفس بدان اعتماد مىكند و دل به آن مايل مىشود . خداى متعال فرموده است : اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ . « 269 » علّت حرام بودن بدگمانى اين است كه جز داناى امور غيبى ( خدا ) هيچ كس از اسرار دلها آگاه نيست . بنابراين نبايد به ديگرى نظر بد داشته باشى مگر بدى او بر تو آشكار شود و احتمال تأويل نرود . در اين صورت نمىتوانى به آنچه ديده‌اى و دريافته‌اى معتقد نشوى ، ولى اگر آنچه را به چشم نديده و با گوشت نشنيده‌اى در دلت قرار گيرد فقط شيطان در دلت افكنده است و شايسته است او را تكذيب كنى چرا كه شيطان فاسق‌ترين فاسقهاست . خداى متعال فرموده است : يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ جاءَكُمْ فاسِقٌ بِنَبَإٍ فَتَبَيَّنُوا أَنْ تُصِيبُوا قَوْماً بِجَهالَةٍ « 270 » بنابراين تصديق ابليس جايز نيست و اگر آنجا قرينه‌اى باشد كه بر فساد ( شخص ) دلالت كند و احتمال خلاف آن را بدهد جايز نيست آن را تصديق كند ، اگر چه فاسق انتظار دارد در خبرى كه مىدهد تصديق شود ولى شما نبايد او را تصديق كنيد ، تا آنجا كه اگر كسى را ببويند و بوى شراب از دهانش بيابد نمىتوان او را حدّ زد ، زيرا ممكن است شراب را در دهان چرخانده و آب دهانش را انداخته است و آن را نياشاميده يا به جبر او را به نوشيدن شراب واداشته باشند . تمام اين موارد امكان‌پذير است ، از اينرو جايز نيست انسان قلبا آن را تصديق كند و با استناد به آنها به مسلمان گمان بد ببرد . پيامبر ( ص ) فرمود : « خدا خون و مال و آبروى مسلمان و گمان بد بردن به او را

--> ( 269 ) حجرات / 12 : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد ! از بسيارى از گمانها بپرهيزيد ، چرا كه بعضى از گمانها گناه است . ( 270 ) حجرات / 6 : اى كسانى كه ايمان آورده‌ايد اگر شخص فاسقى خبرى براى شما بياورد دربارهء آن تحقيق كنيد مبادا به گروهى از روى نادانى آسيب برسانيد .