امكان دارد از دروغ بپرهيزد . همچنين هر گاه نياز به دروغ داشته باشد بر او مستحّب است كه از اهدافش بگذرد و دروغ را كنار بگذارد ، امّا در مورد اهداف ديگران ، بىتفاوت به حق آنها و ضرر زدن جايز نيست . مردم بيشترين دروغ را براى منافع شخصى خودشان مىگويند آنگاه براى افزونى مال و مقام و از دست دادن چيزهايى كه از دست رفتن آنها چندان اهميّت ندارد ، تا آنجا كه اگر زن از شوهرش سخنانى دروغ نقل كند تا بر عليه هووهاى خود به آن ببالد ، حرام است . اسماء گويد : شنيدم زنى از پيامبر ( ص ) سؤال كرد و گفت : من يك هوو دارم و من از شوهرم كارهايى را كه انجام نداده بسيار نقل مىكنم تا او را بيازارم . آيا گنهكارم ؟ حضرت فرمود : كسى كه كارهاى انجام نشده را بسيار بگويد همانند كسى است كه لباس ريا بپوشد . » « 214 » پيامبر ( ص ) فرمود : « كسى كه بگويد خورده‌ام و نخورده است يا بگويد : دارم و نداشته باشد يا بگويد بخشيده‌ام و نبخشيده باشد در روز قيامت مانند كسى است كه لباس ريا پوشيده باشد . » « 215 » از اين قبيل است فتوا دادن به چيزى كه يقين ندارد يا نقل حديثى كه برايش ثابت نشده است ، زيرا هدف او اظهار دانش خويش مىباشد ؛ از اين رو از گفتن نمىدانم امتناع مىكند ، و اين كار حرام است . امّا در دروغ گفتن به كودكان در حكم دروغ گفتن به زنان است ، زيرا هر گاه كودك جز با وعده يا تهديد و ترساندن به دروغ ميل به مكتب رفتن نكند ، اين كارها مباح است . آرى در روايات نقل شده كه اين گونه دروغها در

--> ( 214 ) نظير اين حديث را ابو داود در ( سنن ، ) ج 2 ، ص 595 ، و احمد در ( مسند ، ) ج 6 ، ص 34 ، روايت كرده است و نووى گويد معناى حديث اين است كه آنچه را ندارد بسيار نشان دهد يعنى چيزى را كه ندارد وانمود كند كه دارد و در نزد مردم با آن خود را صاحب چيز بسيار بداند و به باطل آراسته شود اين كار نكوهيده است چنان كه پوشيدن لباس ريا نكوهيده است ابو عبيده و ديگران گفته‌اند : منظور از كسى كه لباس ريا مىپوشد آن كسى است كه لباس زاهدان و دينداران را مىپوشد و مقصودش اين است كه خشوع و زهدى بيش از آنچه در دلش هست به مردم نشان دهد . لباس ريا پوشيدن به اين معنى است . تا آخر گفتار . . . ( 215 ) عراقى گويد : اين حديث را به اين لفظ نيافته‌ام .