روز بعد فراموش كردم و در روز سوّم به خدمتش رسيدم . او را در جاى خود ديدم ، كه فرمود : اى جوان بر من سخت آمد كه سه روز است در انتظار توأم . « 174 » به ابراهيم عرض شد : مردى با مرد ديگرى جايى را به عنوان وعدگاه معيّن مىكند و نمىآيد ، فرمود : تا موقع رسيدن وقت نماز منتظر او مىماند ؛ پيامبر خدا ( ص ) : « هر گاه وعده مىداد مىفرمود : شايد . » « 175 » ابن مسعود هيچ وعده‌اى نمىداد مگر آن كه انشاء الله مىگفت ؛ و آن سزاوارتر است ، آنگاه اگر معناى حتمى بودن وعده را دريافت بايد وفا كند ، مگر اين كه غير ممكن باشد ؛ ولى اگر در موقع وعده دادن تصميم به وفا نكردن داشته باشد منافق است . ابو هريره گويد : پيامبر خدا فرمود : « سه خصلت است كه در هر كه باشد منافق است اگر چه نماز بگزارد و روزه بگيرد و خود را مسلمان پندارد : هر گاه حرف بزند دروغ بگويد : و چون وعده دهد وفا نكند ، و هر گاه امين واقع شود خيانت كند . » « 176 » عبد الله بن عمر گويد : پيامبر خدا ( ص ) فرمود : « چهار خصلت است كه در هر كه باشد منافق است و هر كس كه يكى از آن خصلتها را داشته باشد بخشى از نفاق دارد تا آن را ترك كند : هر گاه حرف بزند دروغ بگويد ، و هر گاه وعده دهد خلاف كند ، و چون پيمان ببندد خيانت ورزد ، و هر گاه نزاع كند مرتكب گناه شود . » « 177 » اين حديث در مورد كسى است كه وعده دهد و قصد خلف وعده داشته باشد ؛ امّا كسى كه تصميم دارد به وعده وفا كند و به سبب عذرى نتواند ، منافق نيست ، اگر چه به ظاهر حكم نفاق بر او جارى است ؛ ليكن لازم است از ظاهر نفاق نيز بپرهيزد چنان كه از نفاق واقعى دورى مىكند ؛ و

--> ( 174 ) اين حديث را ابو داود در ( سنن ، ) ج 2 ، ص 595 و بغوى در مصابيح ، ج 2 ، ص 154 روايت كرده‌اند . ( 175 ) عراقى گويد : براى اين حديث ، ريشه و مأخذى نيافتم . ( 176 ) مسلم اين دو حديث را در ( صحيح ) ، ج 1 ، ص 56 روايت كرده است و هر دو پيش از اين گذشت . ( 177 ) مسلم اين دو حديث را در ( صحيح ) ، ج 1 ، ص 56 روايت كرده است و هر دو پيش از اين گذشت .