ريا ، دورويى ، دشنام ، مجادله ، خودستايى ، دشمنى ، زياده‌گويى ، فرو رفتن در باطل ، تحريف ، فزونى و كاستى ، مردم آزارى و پرده‌درى . اين است آفتهاى بسيارى كه به زبان مربوط مىشود و بر زبان سنگين نيست و در دل نيز شيرين است و عواملى چون طبيعت انسان و شيطان آدمى را بر انجام آنها تحريك مىكنند . بنابراين كسى كه در آن آفات فرو رود كمتر مىتواند بر زبانش افسار بزند و در هر جا واجب است رهايش كند و هر جا واجب نيست او را باز دارد ؛ زيرا چنان كه شرح آن خواهد آمد اين كار از علوم دشوار است . و فرو رفتن در سخن خطر و در سكوت سلامتى است ؛ از اين رو فضيلت سكوت بسيار است با توجّه به اين كه بايد همّت فراهم آيد و وقار دوام يابد و براى انديشه و عبادت و ياد خدا و ايمنى از پيامدهاى سخن گفتن در دنيا و حساب آن در آخرت كوشش شود . خداى متعال مىفرمايد : ما يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ . « 29 » و اين كه سخن چهار قسم است تو را به فضيلت مداومت بر سكوت راهنمايى مىكند . يك نوع سخن ضرر خالص است و نوعى بهرهء خالص است و نوعى هم ضرر دارد و هم بهره و نوع ديگرى است كه نه ضرر دارد و نه بهره . امّا آن نوعى كه فقط ضرر دارد بايد در آن سكوت كرد و نيز از سخنى كه ضرر و بهره دارد و ضررش با بهره برابر نيست بايد پرهيز كرد ، امّا سخنى كه نه فايده دارد نه ضرر زايد است و سرگرم شدن به آن هدر دادن وقت است و عين ضرر است . بنابراين فقط نوع چهارم كه سودمند است باقى مىماند و در اين نوع سخن نيز خطر هست ، زيرا با سخنى كه آلوده به گناه است چون ريا ، سازشكارى ، غيبت ، خودستايى و سخن زايد به گونه‌اى آميخته مىشود كه درك آن مشكل است . بنابراين انسان در اين نوع سخن نيز از خطر مصون نيست . هر كس آفتهاى دقيق زبان را بشناسد بر اساس آنچه ياد خواهيم كرد بيقين بداند كه آنچه پيامبر ( ص ) فرمود . جدا كنندهء حق از باطل است و آن جا كه فرمود : « هر كس

--> ( 29 ) ق / 18 : انسان هيچ سخنى را تلفّظ نمىكند مگر اين كه نزد او فرشته‌اى مراقب و آماده براى انجام مأموريّت است .