و مشاهده نيز بدون ترديد بر اين امكان دلالت دارد و دليل بر اين كه هدف از اخلاق همان حالت حدّ وسط است نه دو طرف افراط و تفريط ، اين است كه بخشندگى و سخاوت سبخيّه‌اى است كه شرعا مطلوب است و آن حدّ وسط ميان دو طرف اسرافكارى و سخت‌گيرى بر عائله است و خداى متعال حدّ وسط را ستوده است . خداوند فرموده : وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً . « 51 » و فرمود : وَ لا تَجْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلى عُنُقِكَ وَ لا تَبْسُطْها كُلَّ الْبَسْطِ . « 52 » و همچنين در اشتهاى غذا اعتدال مطلوب است نه حرص و سكون خداى متعال فرمود : كُلُوا وَ اشْرَبُوا وَ لا تُسْرِفُوا . « 53 » و در مورد غضب فرموده : أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ . « 54 » پيامبر خدا ( ص ) فرمود : « بهترين كارها حدّ وسط آنهاست » « 55 » و در اين حقيقت و رازى است و آن اين كه خوشبختى وابسته به ايمنى دل از عوارض دنياست . خداى متعال فرمود : إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ . « 56 » و بخشش و بخل از عوارض دنياست و شرط ايمن بودن قلب آن است كه نه به مال توّجه كند و نه حريص به اتفاق آن باشد ، زيرا كسى كه حريص در انفاق است دلش متوجّه بخشش است همان‌طور كه شخص حريص برنگهدارى مال دلش پيوسته متوجّه آن است . پس كمال قلب در اين است كه از هر دو صفت ( توجه به نگهدارى مال و

--> ( 51 ) فرقان / 67 : آنها كسانى كه هرگاه انفاق كنند نه اسراف مىكنند و نه سخت‌گيرى ، بلكه در ميان اين دو حدّ اعتدالى دارند . ( 52 ) اسراء / 29 : هرگز دستت را برگردنت زنجير مكن ( و ترك انفاق و بخشش منما ) و بيش از حدّ آن را مگشا . ( 53 ) اعراف / 30 : بخوريد و بياشاميد و اسراف نكنيد . ( 54 ) فتح / 29 : به شماره 47 رجوع شود . ( 55 ) بيهقى در الشعب از روايت مطرف بن عبد اللّه به صورت معضل روايت كرده چنان‌كه در المغنى است . ( 56 ) شعراء / 89 : مگر كسى كه با قلب سليم به پيشگاه خدا آيد .