سرعت دگرگون شدن دل و تقسيم شدن دلها به ثابت و متغيّر ( 1 ) بايد بدانى چنان‌كه ذكر كرديم صفات ياد شده دل را در برمىگيرد و حالات و آثار از درهايى كه وصف كريم به آن وارد مىشود . گويى دل هدفى است كه همواره از هر سو مورد اصابت است و هرگاه چيزى به آن اصابت كند و متأثر شود ضدّ آن از سوى ديگر به آن مىرسد و صفت دل را تغيير مىدهد . پس اگر شيطان در آن فرو آيد و آن را به انجام خواهشهاى نفسانى دعوت كند و دل به آن توجّه كند فرشته در آن نازل شود او را از آن كار منع كند و اگر شيطان او را بىكار شرّى بكشاند شيطان ديگرى او را به كار ديگرى بكشاند . و اگر فرشته‌اى او را به كار خيرى بكشاند فرشتهء ديگرى او را به كار خير ديگر بكشاند . پس گاه ميان دو ملك در نزاع است و گاه ميان دو شيطان و گاه ميدان يك شيطان و فرشته و هرگز بيكار نمىماند . خداى متعال در قرآن به آن اشاره يك شيطان و فرشته و هرگز بيكار نمىماند . خداى متعال در قرآن به آن اشاره كرده است : وَ نُقَلِّبُ أَفْئِدَتَهُمْ وَ أَبْصارَهُمْ . « 190 » و چون پيامبر خدا از عظمت صنع الهى در مورد شگفتهياى دل و زيرورو شدن آن آگاه بود به آن سوگند ياد مىكرد و مىگفت : « نه ، سوگند به زيرورو كنندهء دلها » . « 191 » بيشتر اوقات آن حضرت مىگفت : « اى زيرورو كنندهء دلها دلم را بر دينت ثابت بدار . عرض كردند اى رسول خدا آيا مىترسى ؟ فرود : چه چيز به من اطمينان مىدهد در حالى كه دل ميان دو انگشت از انگشتان قدرت خداست و هرطور بخواهد زيرورو مىكند » و در تعبير ديگر دارد « اگر بخواهد دل را بر حق استوار دارد نگاه مىدارد و اگر بخواهد از حق منحرف سازد چنان كند » . « 192 »

--> ( 190 ) انعام / 110 : ما دلها و چشمهاى آنها را واژگونه مىسازيم . ( 191 ) بخارى در ( صحيح ، ) ج 8 ، ص 160 از حديث ابن عمر روايت كرده و ابن ماجه ( در سنن ) به شمارهء 2092 از سالم از پدرش روايت كرده است و در روايت سالم است « لا و مصرّف القلوب ، نه سوگند به تغيير دهندهء دلها » ( 192 ) اين حديث را ابن ماجه ( در سنن ) به شمارهء 199 ، و حاكم در ج 1 ، ص 526 و ج 4 ، ص 321 روايت كرده است .