الفيض الكاشاني
46
راه روشن ترجمه كتاب المحجه البيضاء فى تهذيب الاحياء ( فارسى )
ملّا صدرا به كاشان « 7 » بازگشته ، و در آن جا مرجعى يگانه و بىمانند بوده تا آن كه در سال 1091 در سنّ هشتاد و چهار سالگى « 8 » زندگى را بدرود گفته ، و در آن شهر به خاك سپرده شده و قبر او مشهور و زيارتگاه مردم است . سخنانى كه در ستايش مؤلّف گفته شده است اتّفاق همهء علما بر فضيلت و تقدّم و مهارت مرحوم فيض در علوم مختلف ، ما را از سخن گفتن در ستايش او ، و به كارگيرى الفاظ در مدح و تمجيد وى بىنياز مىكند . محدّث متبحّر شيخ حرّ عاملى گفته است : محمّد بن مرتضى موسوم به محسن كاشانى دانشمندى فاضل ، ماهر ، حكيم ، متكلّم ، محدّث فقيه ، محقّق ، شاعر ، اديب و از ميان نويسندگان همزمانش از حسن تأليف برخوردار بوده و داراى مصنّفاتى است . پس از شمردن تعدادى از تأليفات او مىگويد : سيّد على بن ميرزا احمد در كتاب سلافه او را نام برده و از او ستايش بسيار كرده است « 9 » . محمّد بن على اردبيلى ، رجالى بزرگ گفته است : محسن بن مرتضى - كه رحمت خدا بر او باد - علّامهاى است محقّق ، مدقّق ، جليل القدر ، عظيم الشأن ، بلند مرتبه ، فاضل ، كامل ، اديب و متبحّر در همه علوم « 10 » . سيّد نعمت اللّه جزايرى شوشترى گفته است : استاد محقّق ما مولى محمّد محسن كاشانى صاحب كتاب وافى و نزديك به دويست كتاب و رساله ديگر است « 11 » . شيخ يوسف بحرانى گفته است : محدّث كاشانى فاضل ، محدّث و اخبارى سرسختى بوده است « 12 » .
--> ( 7 ) لؤلؤة البحرين ، ص 132 . ( 8 ) مستدرك ، ج 3 ، ص 420 . ( 9 ) امل الامل ، ص 507 ، چاپ پيوست به منهج المقال . ( 10 ) جامع الرّواة ، ج 2 ص 42 . ( 11 ) زهر الربيع ، ص 164 ، چاپ تهران . ( 12 ) لؤلؤة البحرين ، ص 133 .