و ببايد دانست كه ايزد تعالى هر كار را سببي نهاده است و هر سبب را علّتي و هر علّت را موضعي و مدّتي ، كه حكم بدان متعلّق باشد ، و ايّام عمرو روزگار دولت يكي از مقبلان بدان آراسته گردد . و سبب و علّت ترجمهء اين كتاب و نقل آن از هندوستان بپارس آن بود كه باري عزّ اسمه آن پادشاه عادل بختيار و شهريار عالم كامگار أنوشروان كسرى بن قباد را ، خفّف اللّه عنه ، از شعاع عقل و نور عدل حظّي وافر ارزاني داشت ، و در معرفت كارها و شناخت مناظم [ 1 ] آن راى صائب و فكرت ثاقب [ 2 ] روزى كرد ، و افعال و اخلاق او را بتأييد آسماني بياراست ، تا نهمت [ 3 ] به تحصيل علم و تتبّع اصول و فروع آن مصروف گردانيد ، و در انواع آن بمنزلتي رسيد كه هيچ پادشاه پس از وى آن مقام را در نتوانست يافت ، و آن درجت شريف و رتبت عالي را سزاوار و مرشّح [ 4 ] نتوانست گشت . و نخوت پادشاهي و همّت جهان گيري بدان مقرون شد تا اغلب ممالك دنيا در ضبط خويش آورد ، و جبّاران [ 5 ] روزگار را در ربقهء [ 6 ] طاعت و خدمت كشيد ، و آنچه مطلوب جهانيان است از عزّ دنيا بيافت . و در اثناى آن بسمع او رسانيدند كه در خزاين ملوك هند كتابيست كه از زبان مرغان و بهايم و وحوش و طيور و حشرات جمع كرده‌اند ، و پادشاهان را در سياست رعيّت و بسط عدل و رأفت ، و قمع خصمان و قهر دشمنان ، بدان حاجت باشد ، و آن را عمدهء هر نيكي و سرمايهء هر علم و راهبر هر منفعت و مفتاح هر حكمت ميشناسند ، و چنان كه

--> [ 1 ] . ( 6 ) مناظم اينجا بيشتر بمعني طرز جريان و پيشرفت مرتّب امور به نظر ميرسد كه باشد . ص 23 ح برس 12 نيز ديده شود . [ 2 ] . ( 6 ) ثاقب بر افروخته و زبانه زننده و فروزنده در مورد آتش و ستاره ؛ نيز سوراخ كننده و پاره كننده از معاني حقيقي آنست . و در مورد فكر و ذهن و حدس و نظر ، معني نفوذ كننده و به باطن و حاقّ مطلب رسنده از آن مستفاد ميگردد . [ 3 ] . ( 7 ) نهمت رجوع شود به ص 16 ح برس 10 . [ 4 ] . ( 9 ) مرشّح بتدريج پرورده و آماده گشته از براى كاري و شايستگي و اهليّت آن را حاصل كرده . [ 5 ] . ( 11 ) جبّار در اصل بمعني بزرگ و بزرگوار بوده است ، سپس بر شاهان و اميران ستمگر و گردن‌كش و خشم گيرندهء بر مردم اطلاق شده است . [ 6 ] . ( 11 ) ربقه در اصل بمعني رسني كه به گردن بره و بزغاله بندند از براي كشيدن او ، و مجازا بستگي معنوي مستلزم اطاعت . ص 8 ح برس 1 نيز ديده شود .