صلى اللّه عليه و سلّم : إنّ الرّفق لو كان خلقا لما رأى النّاس خلقا أحسن منه ، و إنّ الخرق لو كان خلقا لما رأى النّاس خلقا أقبح منه . [ 1 ] و هر گاه كه در اين مقامات تأمّلي بسزا رفت و فضايل عفو و احسان مقرّر گشت همّت بر ملازمت آن سيرت مقصور شود و وجه صلاح [ 2 ] و طريق صواب در آن مشتبه نگردد . و پوشيده نيست كه آدمي از سهو و غفلت و جرم و زلّت كم معصوم تواند بود ، و اگر در مقابلهء اين معاني و تدارك اين ابواب غلوّ جايز شمرده شود مضرّت آن بمهمّات سرايت كند ز ابتداى كون عالم تا بوقت پادشاه * از بزرگان عفو بوده‌ست از فرو دستان گناه خاصه در ايّام [ 3 ] شاهي كز پى انصاف او * كهربا را نيست آن يارا كه گردد گرد كاه من كه از تدبير خصمان خورده بودم زخم تير [ 4 ] * زنده ماندم تا بروز محشر از اقبال شاه جان من بخشيدهء شاهي است كاندر عصر او [ 5 ] * چند شاه تاج بخش است و امير ملك خواه خسرو سيّارگان بايد كه اين شش بيت را * باز گرداند بنوك تير [ 6 ] بر رخسار ماه تا بياموزند شاهاني كه زر بخشند و سيم * جان و تن بخشيدن [ 7 ] از سلطان دين بهرام شاه در جمله بايد كه اندازهء اخلاص و مناصحت و هنر و كفايت آن كس كه در معرض تهمتي افتاد نيكو بشناسد ؛ اگر در مصالح به دو استعانتي تواند كرد و از راى و امانت او دفع مهمّي تولّد تواند كرد در تازه گردانيدن اعتماد بر وى مبادرت نمايد و آن را از ريب و عيب خالي پندارد ، و قوّت دل او از وجه استمالت و تألّف [ 8 ] بقرار معهود باز رساند و اين حديث را

--> [ 1 ] . ( 1 ) تا ( 2 ) إنّ الرّفق لو . . . بدرستي كه نرم خوئي اگر آفريده‌اي بودي نديدندي مردمان آفريده‌اي نيكوتر از وى ، و بدرستي كه درشت خوئي اگر آفريده‌اي بودي نديدندي مردمان آفريده‌اي زشت‌تر از وى - ولي حديث نبوي بدين لفظ نيافتم . در اساس كلمات « أحسن منه . . . النّاس خلقا » از قلم افتاده است . [ 2 ] . ( 4 ) وجه صلاح در اساس : خير و صلاح . [ 3 ] . ( 8 ) در ايّام المستبصر : اندر عصر . [ 4 ] . ( 9 ) زخم تير المستبصر و ديوان مختاري : تير قصد . [ 5 ] . ( 10 ) كاندر عصر او چنين است در اساس و ساير نسخ كليله و المستبصر و همهء نسخ ديوان . [ 6 ] . ( 11 ) بنوك تير المستبصر و نسخ ديوان : بكلك تير . [ 7 ] . ( 12 ) جان و تن بخشيدن المستبصر و ديوان : رسم جان بخشيدن . اين شش بيت در ديوان مختاري و عقد العلى بنام مختاري و در كتاب المستبصر تأليف ابن المجاور بنام فضل اللّه غزنوي ثبت شده است . [ 8 ] . ( 16 ) تألّف رجوع شود به 257 / 3 و 267 / 4 ح .