لغت عرب و تفسير قرآن و فقه و احاديث و معرفت پاكيزه ساختن نفس تا شايستهء معرفت خدا شود « 1 » ، چنانچه در قرآن فرموده : رستگار و بهره‌مند كسى است كه نفس را از پليدىها پاكيزه ساخته . و نيز فرموده « 2 » : هركه در راه ما جهاد كند با نفسْ ما راه شناختِ خود را به آن مىنماييم . پس از آن چيزهايى است كه بِالعرض چاره از آن نيست از آن حيثيّت كه وسيلهء شناخت خدا و تحصيل آزادگى است . و امّا قدرتى كه بنده دارد شكّى نيست كه كمال حقيقى نيست از براى آنكه قدرت آن حقيقى نيست [ m . a 62 ] بلكه قدرت حقيقى خداى راست عزّ وجلّ ، و آنچه به هم مى رسد بعد از ارادهء بنده و قدرت و حركت آن البته به احداثِ خدا حادث شده چنانچه در جاى خودش تحقيق اين شده . بلى ، بنده را كمالى از راه قدرت مىباشد نسبت به حالت فعل نه نسبت به حال سابق بر فعل ، و آن قدرت وسيله‌اى است به كمالِ علم مثل سلامتى اعضا و قوّت داشتن دست از براى اخذ نمودن و پا از براى رفتن و حواس از براى ادراك ؛ زيرا كه اين قوّتها آلتى است از براى رسيدن به حقيقت كمال علم . و گاه مىباشد كه در باقى داشتن اين قوّتها محتاج به قدرت بر مال و جاه مىباشد « 3 » ، از براى آنكه متوسّل شود به آن به سوى طعام و لباس امّا به اندازهء معلومى . و اگر در راه شناخت خدا استعمال نكند « 4 » البتّه خيرى در آن نيست مگر از جهت لذّتى كه في الحال مىيابد و به زودى منقضى مىشود . و بنده را راهى به كمال قدرتى كه بعد از مرگ باقى ماند نمىباشد ؛ زيرا كه قدرت آن بر عينِ مالها و مسخّر ساختن دلها و بدنها مى باشد و آن بعد از مرگ منقطع مىشود . و هركه اين را كمال داند بسيار نادان خواهد بود ، و تمام مردم در اين نادانى مستغرقند و گمان مىكنند كه قدرت بر جسدها به غلبهء حشمت و بزرگى و قدرت بر عين مالها به

--> ( 1 ) . شود / s a بشود . ( 2 ) . فرموده / a فرمودند . ( 3 ) . a s + و . ( 4 ) . s + و .