ننموده كه اين از راه قصور و نقصان او باشد گمان برده كه تغيير دادن خُلقها ممكن نيست و طبيعتها تغيير نمىيابد ! [ m . b 30 ] و استدلال بر اين مطلب به دو چيز نموده : يكى آنكه خُلق - به ضَمّ اوّل - عبارت است از صورت باطن چنانچه خَلق - به فتح خاء - عبارت است از صورت ظاهر . و هم‌چنان كه خلقت ظاهر را تغيير نمىتوان داد « 1 » هم‌چنين خلقت باطن را تغيير نمىتوان داد . و « 2 » دوم آنكه حُسن خُلق به زايل ساختن غضب و شهوت و محبّت دنيا و غير اينها مىشود و اين امرى است ممتنع . و مشغول اين گرديدن تضييع اوقات است بدون فايده ، چراكه مطلوب قطع التفات قلب است از لذّتهايى « 3 » و اين محال است . و در جواب اين گمان باطل مىگوييم : اگر اخلاق قابل تغيير نباشد وصيّتها و وعظها و ادب كردنها باطل مىبود و خداى عزّ وجلّ نمىفرمود « 4 » : « قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها * وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها » « 5 » يعنى به تحقيق كه رستگار شد هركه پاكيزه كرد « 6 » نفس « 7 » را از آلايش خُلقهاى بد . و بىبهره ماند هركه نفس را واگذاشت و تربيت او ننمود « 8 » . و حضرت پيغمبر صلى الله عليه و آله نمىفرمودند « 9 » كه : نيكو گردانيد خُلقهاى خود را « 10 » . و چون در حقّ آدمى منكر اين توان شد وحال آنكه تغيير خُلق حيوانات « 11 » چهارپا ممكن است ؛ زيرا كه صيد وحشى را انسى مىتوان كرد و سگى كه حريص است به خوردنِ صيد تأديب كرده مىشود به نوعى كه صيد را محافظت نموده از آن چيزى نمىخورد و اسب از سركشىها نرم و فرمانبردار مىگردد ، و تمامى اينها تغيير خُلق است « 12 » .

--> ( 1 ) . m + و . ( 2 ) . s - و . ( 3 ) . لذّتهايى / s a لذّتهاى دنيا . ( 4 ) . نمىفرمود / s a نمىفرمودند . ( 5 ) . شمس : 9 و 10 . ( 6 ) . كرد / a كرده . ( 7 ) . a + خود . ( 8 ) . ننمود / a ننموده . ( 9 ) . نمىفرمودند / a فرمودند . ( 10 ) . رياض السالكين 3 / 264 . ( 11 ) . a + و . ( 12 ) . خُلق است / a خلقت‌اند .