فروتن مىباشند در ميان خود و بالنسبة به امثال خود . و اين در وقت غلبهء عقل و ظهور نور ايمان است ، و اما در زمان غلبهء جهل و ظهور ظلمت كفر و عصيان ، پس با كافرين و اهل سخط اللّه ايضا بايد كه نرم و متواضع باشند ، چنان‌كه سابقا در بيان حال تقيّه معلوم شد و چنان‌كه در حديث وصيت فرمودن امام جعفر صادق عليه السّلام است مر اصحاب خود را ايضا كه فرمودند كه « لا يتّم الامر حتّى تستمعوا من اعداء اللّه اذى كثيرا فتصبروا و تعركوا جنوبكم » « 1 » ؛ يعنى آن‌كه امر ظهور دولت ما به اتمام و به انجام نمىرسد مگر بعد از آن‌كه بشنويد از دشمنان خدا اذيت‌هاى بسيار ، پس صبر بنماييد و جوانب و جوارح و زبان خود را با ايشان نرم بداريد . و اين اشاره به فرمودهء خداوند است كه وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ « 2 » . و اما رأفت پس عبارت است از حقيقت و شدت رحمت كه با كراهت باطن هرگز جمع نمىشود ، به خلاف مطلق رحمت كه در ظاهر و با كراهت باطن و لاجل المصلحة مىشود . و از اين‌جا است كه والد را بالنسبة به ولد غالبا وصف به رأفت مىنمايند ، و خداوند در وصف پيغمبر بالنسبة به مؤمنين كه والد حقيقى ايشان است ايضا فرموده است كه حَرِيصٌ عَلَيْكُمْ بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ « 3 » . و اما رقّت كه به معناى نازكى و ضد قسوت و غلظت است ، پس چنان‌كه سابقا در خصالى كه در تحت جنس شجاعت است ذكر شد ، عبارت است از آن‌كه نفس از مشاهده نمودن تألم ابناى جنس خود متأثر و متألم گردد بدون آن‌كه تزلزل و اضطرابى در افعال آن حادث گردد . و اما مراقبت للّه پس عبارت است از محافظت نمودن و كشك داشتن مر معيّت و حضور و اطلاع خداوند بر حركات و سكنات و خطرات نفس ؛ يعنى محافظت نمودن و كشك كشيدن مر نفس را تا آن‌كه به هيچ حال و به هيچ نحو و به هيچ‌يك از ظاهر و باطن و

--> ( 1 ) . فروع كافى ، ج 8 ، ص 4 ؛ اين حديث طولانى است و اين جمله تقريبا از وسط حديث است و چنين است : « . . . لا يتم الأمر . . . حتى تسمعوا . . . » . ( 2 ) . آل عمران : 186 ؛ آيه اين‌چنين است : . . . وَ لَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذىً كَثِيراً وَ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا فَإِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ . ( 3 ) . توبه : 128 .