امام گويند ، به وجود آمد . و مجموع اين اجتماعات با مدبّرين و ناظرين امور آن‌ها بعضى رئيس و راعى و بعضى ديگر مرئوس و رعيت مىباشند . و احدى از بنى نوع انسان نمىباشد مگر اين‌كه به قدر و اندازهء خود ، راعى و رعيت‌دار است ، و لااقل بالنسبه به نفس و بدن خودش كه رعيت اويند و او راعى و رئيس و ناظر و مدبّر امور آن‌ها مىباشد ؛ چون‌كه رعيت عبارت است از هرچيزى كه اسير و در تسخير اين‌كس باشد و اين كس بايد كه مراعات و خيرخواه و صلاح‌انگيزى او را بنمايد . و از اين‌جا است كه جناب پيغمبر صلّى اللّه عليه و إله فرموده است كه « كلكم راع و كلكم مسئول عن رعيته » « 1 » ؛ يعنى جميع شماها ، اى طايفه بنى آدم ، رعيت‌دار مىباشيد و جميع شماها سؤال كرده خواهيد شد از رعيت خود . و لكن حكماى اصحاب ما - رضوان اللّه عليهم - تمام انواع اين رعيت‌ها و رعيت‌دارىهاى مذكوره را منقسم به سه قسم كرده‌اند : رعيت نفس و رعيت‌دارى آن ، و رعيت منزل و رعيت‌دارى آن ، و رعيت مدن و رعيت‌دارى آن . و رعيت‌دارى نفس را و تدبير و نظر نمودن در امر آن و به كار بردن احكام و آثار عقل بالنسبه به آن بر وجهى كه مؤدى به صلاح امور دين و معاد و آخرت آن باشد به اسم تهذيب اخلاق مسمّى نموده‌اند . و همين قسم است كه طبق سيّم از اين كتاب در بيان آن تحرير داده شد . و رعيت‌دارى منزل را و تدبير و نظر نمودن در امور آن بر وجه مذكور ايضا به اسم تدبير منزل ادا كرده‌اند . و رعيت‌دارى ساير اجتماعات ديگر كه بعد از اجتماع منزل است و تدبير و نظر در آن‌ها بر وجه مذبور ايضا همگى را به اسم سياست مدن بيان نموده‌اند . و همين دو قسم است كه خاتمهء اين كتاب مشتمل بر بيان او است و تحرير نموده مىشود . و بدان‌كه سياست ايضا به معناى تأديب و تدبير است . و مدن جمع مدينه است و مدينه ، موضع اجتماع اشخاصى است كه به انواع حرفت‌ها و صناعت‌ها معاونت بر امر تعيّش و زندگانى يكديگر ، كه ناچار و لابدّ منه است بر وجهى كه مودى به صلاح

--> ( 1 ) . عوالي اللئالى ، ح 1 ، ص 255 ، ح 7 ؛ اين حديث چنين آمده : « كلّ راع مسئول عن رعيته » و در صحيح بخارى ، ج 1 ، ص 304 ، باب الجمعه فى القرى و المدن ، رقم 853 نيز آمده است : « كلّكم راع و كلّكم مسئول عن رعيته » و هكذا كنز العمال ، ج 6 ، ص 30 ، رقم 14710 .