امير المؤمنين و رئيس الموحدين است كه « ما عبدتك خوفا من نارك و لا طمعا فى جنتك بل وجدتك اهلا للعبادة فعبدتك » « 1 » . همت بسى عالى و مطلب بسيار بلند است . ديگ‌ها را طاقت اين جوش نيست * با كه گويم در جهان يك گوش نيست خلاصه و از اين‌جا است ايضا كه شيطان از درگاه او مطرود و از رحمت او مرجوم گرديد ؛ چون‌كه آن‌چه معناى اطاعت بود به‌جاى نياورد و انس و عادت به صورت ظاهر سجده نمودن مر خداوند گرفته بود نه به باطن آن ، كه معناى اطاعت است . و ساير ملائكه چون‌كه آلوده به صورت و عادت به ظاهر ننموده بودند ، بلكه عادت ايشان بر اطاعت نمودن بود به هر نحو و در ضمن هر صورت كه باشد ، لهذا به محض مأمور شدن ايشان به سجده نمودن مر حضرت آدم ، بر ايشان شاق نيآمد ؛ چون‌كه سجده نمودن مر آدم ايضا در باطن و واقع اطاعت خداوند بود هرچند كه در ظاهر تعظيم آدم بوده است . و هم‌چنين تصديق نمودن بعضى از امم مر رسولى را كه بعد از رسول ايشان مىآمد كاشف از تصديق نمودن ايشان بوده است مر رسول خود را از جهت طاعت خداوند نه آلوده شدن و انس گرفتن به صورت و معاشرت رسول خود و نه جهتى ديگر ، و انكار نمودن بعضى ، كاشف از تصديق نمودن ايشان بوده است مر رسول خود را از روى شهوت نفس و به جهت عادت نفس و آلوده شدن به صورت و به معاشرت رسول خود نه از روى اطاعت و به جهت فرمان‌بردارى خداوند ، و الا انكار رسول ديگر بعد از رسول خود نمىكردند . و تمام مخالفات مردمان در بعضى از امور و مرتكب شدن ايشان بعضى از عبادات را به طورى كه هرگز ترك آن را جايز نمىدانند و از ترك آن مستوحش مىباشند با ترك نمودن ايشان بعضى ديگر را بدون خوف و تشويش و وحشتى ، از اين‌جا است و كاشف از عدم اطاعت ايشان و آلوده شدن و عادت گرفتن ايشان است به صورت ، چنان‌كه مضمون احاديثى است كه سابقا در باب اداى امانت ذكر آن‌ها شد . پس در حقيقت ، آن‌كه مطيع است و مطلوب او اطاعت است آلوده به هيچ وضعى و گرفتار به هيچ صورتى نمىباشد و هر وقت و هر

--> ( 1 ) . نهج البلاغه ، شرح ابن ميثم ، ج 5 ، ص 361 ، با اندكى اختلاف .