باب پنجم در مآثر ملوك در جهاندارى [ 45 پ ] اصحاب عقل و ارباب فضل گويند كه در مطالعهء سير اوايل ملوك و مشارفهء احوال و خصايل ايشان ، فوايد بسيار و منافع بىشمارست . چه هريك را از نامدار [ ان ] روزگار و ملوك كامكار ، به قدر قدرت و حسب استعداد ، اثرى بر روى روزگار باقىمانده است كه بدان اثر و خبر « 1 » بر فرّ و فرهنگ و ابّهت و شكوه و معدلت او استدلال توان كرد ، چنان كه گفته‌اند : انّ آثارنا تدلّ علينا * فانظروا بعدنا الى الاثار اقبال اقيال و تبع تبّع و دولت اكاسره و حشمت قياصره نماند ، ليكن نيك و بد افعال و اقوال ايشان در زبانها دايرست و حركات و سكنات ايشان در اطراف عالم امثال ساير . و هزاردستان زبان انسان ، در بستان‌سراى عرصهء جهان ، بهزاردستان ، داستان محامد و مثالب ايشان را ذاكر ؛ و اخبار اخيار و اشرار و احوال فجّار و ابرار در بواطن دفاتر ، تا قيامت مذكور و ظاهر خواهد بود . شعر : المرء بعد الموت احدوثة * يفنى و يبقى منه آثاره فاحسن الحالات حال امرىء * يطيب بعد الموت اخباره پس عاقل را چون بر آن وقوف افتد و اسمار و اخبار ايشان بنيك [ 46 ر ] و نيك و خير و شرّ استماع كند ، بفحوى « فى الغابرين الاوّلين من القرون لنا بصائر » از آن پند پذيرد ؛ و طريقى پيش گيرد كه در اين دو روز عمر فانى

--> ( 1 ) - ص : خير .