مقامى منحصر به فرد و و الا در دايرهء وجود مىبخشد . گيلانى صفات خدا را به چهار مرتبه تقسيم مىكند : صفات ذاتى ( واحديّت ، ابديّت ، خلّاقيّت و نظاير آنها ) ، صفات جمالى ، صفات جلالى و صفات كمالى ، و در حالى كه صفات جمال ، جلال و كمال هم در اين دنيا و هم در جهان ديگر ظهور مىيابد ( براى مثال بهشت و دوزخ به ترتيب مظاهر جمال و جلال هستند ) - انسان كامل به تنهايى همه صفات كاملهء الهى را نمايان مىسازد و صاحب حيات الهى به صورت تام مىگردد . وى اين منصب را در عالم صغير ( بنابر تفسير صوفيانه آيهء 72 از سورهء احزاب ، 33 ) از دست صانع آن مىپذيرد . وى شامل همه انواع مادّى و معنوى عالم است . قلب وى به منزلهء عرش الهى ، عقل وى به منزلهء كلام « 1 » الهى ، روح او به منزلهء لوح محفوظ « 2 » ، طبيعت او به منزلهء عناصر طبيعى است . و اين همه معنى آن حديثى است كه گفتيم « خدا انسان را به صورت خويش آفريد » . 5 . تكاليف انسان كامل - اينك نكاتى را كه از انسان كامل عزيز الدّين نسفى به عنوان « وظايف و تكاليف انسان كامل » براى حسن ختام برگزيده‌ايم ، در زير مىآوريم .

--> ( 1 ) . مقصود از اين كلام ، همان لوگوس ( - Logos ) است . ( 2 ) . تعبير « لوح محفوظ » در قرآن مجيد ( بروج ، 85 / آيهء 22 ) وارد شده « بل قرآن مجيد . فى لوح محفوظ » مىگويد : اين كتاب قرآنى است شريف و بزرگوار ، و در لوحى نوشته شده است كه فرشتگانش از دسترس شياطين و ديوان نگاه مىدارند ( ابو الفتوح ، تفسير ، 12 / 51 ) . مفسّران گويند خداوند با قلم سرنوشت يا مقدّرات همه چيز و همه كس را در آن نوشته . در سورهء رعد ( 13 / آيهء 39 ) از اين لوح به « امّ الكتاب » هم تعبير شده است . فلاسفه اين لوح را با عقل فعّال يا عقل اوّل ( كه نخستين صادر از خداوند است ) يا نفس كلّى افلاك تطبيق داده‌اند و عارفان و صوفيان مىگويند : مراد از آن « دل عارف » است . عراقى در ردّ فلاسفه گويد ( ديوان ، 79 ، سعيد نفيسى ) : تو را دل لوحِ محفوظ است و علم از فلسفى گيرى * تو را خورشيد همسايه چراغ از كوچه گيرانى ؟ ! - : دائرة المعارف مختصر اسلام ( انگليسى ) ، 287 - 288 ، مقالهء « لوح - Lawh » ؛ و آشنايى با علوم قرآنى ، به خامهء نگارنده .