بازمىخوريم كه نمودارى از زمينه‌هاى عاميانه و پرخلط شدن معرفت دينى را نشان مىدهد . در حوزهء انديشه وران و دانشآموختگان سنّى هم قلَّت آگاهيهاى كسانى چون ملَّا عبد الرّحمن جامى و نثارى بخارائى ، صاحب مذكَّر احباب ، از برخى لوازم شناخت تاريخى و دينى ، آن سستى و ضعف ، شايد حتّى بيشتر ، به چشم مىآيد . نگارنده گمان مىكند غرق شدن جامعه در فرهنگ فارسى و كم رونق شدن پيوند با متون اصلى كه على الأغلب به زبان تازى بودند ، در فراهم آوردن زمينهء دور شدن از اصالتهاى شناختى ، تأثير فراوان داشته است . در جايى كه در روزگار رفيع الدّين همدانى ، در سدهء هفتم ، كتابى چون سيرهء ابن هشام در اقليم پارس عزيز الوجود بوده باشد ( چنان كه خود او تصريح مىكند ) ، شگفت نيست در سده‌هاى هشتم تا دهم آگاهيهاى خامه وران شيعى و سنّى ايرانى از تاريخ و فرهنگ اسلام به زلَّات عديده آلوده باشد . 34 ) در بارهء اين « نسخه‌هاى مهاجر » ، نگر : مقالات تاريخى ، رسول جعفريان . 35 ) نگر : شناختنامهء علَّامه مجلسى ، ج 1 ، ص 98 . 36 ) نگر : علَّامهء مجلسى ، حسن طارمى ، انتشارات طرح نو ، چ 1 ، ص 69 . 37 ) سنج : شناختنامهء علَّامه مجلسى ، ج 2 ، ص 17 . 38 ) همان ، همان ج ، ص 286 . 39 ) علَّامهء مجلسى ، حسن طارمى ، انتشارات طرح نو ، چ 1 ، ص 89 . 40 ) همان ، ص 90 . 41 ) همان ، ص 89 ؛ با قدرى تصرّف . 42 ) همان ، همان ص . 43 ) پسنديده است يادى كنيم از علَّامه شيخ آقا بزرگ طهرانى - طاب ثراه - كه به نوشتهء فرزندشان ( در : طبقات أعلام الشيعة ، ج 1 : قرن رابع ، مقدّمه ) براى استفادهء عامّهء مسلمانان ، عربىنويسى را ترجيح مىدادند . 44 ) سنج : شناختنامهء علَّامه مجلسى ، ج 2 ، صص 19 - 21 . 45 ) علَّامهء مجلسى ، حسن طارمى ، انتشارات طرح نو ، چ 1 ، ص 92 . 46 ) سنج : همان ، همان ص ، پىنوشت . 47 ) سنج : شناختنامهء علَّامه مجلسى ، ج 2 ، ص 31 . 48 ) علَّامهء مجلسى ، حسن طارمى ، انتشارات طرح نو ، چ 1 ، ص 95 . 49 ) در بارهء اين قول ، نگر : همان ، همان ص . 50 ) سنج : شناختنامهء علَّامه مجلسى ، ج 2 ، صص 21 - 33 . 51 ) علَّامهء مجلسى ، حسن طارمى ، انتشارات طرح نو ، چ 1 ، ص 135 . 52 ) نگر : همان ، ص 138 و 139 .