بىآنكه به مضمون بازى متكلَّفانه اى دچار باشيم ، مىتوانيم خود فرحة الغرى را هم يك « دانشنامه » ( / دائرة المعارف ) بخوانيم . فرحة الغرى هم يك دانشنامه است ، ولى يك دانشنامهء تخصّصى . سيّد عبد الكريم بن طاوس كوشيده است موسوعه اى خبرى - حديثى - با يك درآمد تاريخى - ، در موضوعى ويژه و داراى اهمّيّت تاريخى و كلامى - يعنى همان تعيين قبر مطهّر امير مؤمنان على بن أبى طالب ( عليهما السّلام ) - ، ترتيب دهد ، و در اين كار موفّق شده است . آثار فارسى عالمان عصر صفوى ، اعمّ از مصنّف و مترجم ، بر دو دسته‌اند : يكى آثارى كه به درخواست درباريان فراهم آمده يا لا اقل به ايشان هديه شده تا مروّج آن باشند ؛ ديگر آثارى كه به درخواست عموم مردم يا طلَّاب و علاقه مندان تحرير گرديده . « 54 » آثار علَّامهء مجلسى هم بر هر دو نوع است . از ديرباز بحث از اين كه تشيّع و شيعه گرائى پادشاهان صفوى ، راستين بوده است يا دروغين ، بارها درگرفته است . بسيارى اين بحث را درافكنده‌اند كه تشيّع صفويان ممكن است تا چه اندازه يك حربهء سياسى - نظامى بوده باشد و تا چه اندازه بر باور قلبى سردمداران سياست متّكى باشد . نگارنده اين مجال را براى نقد و تمحيص رايهاى درافكنده در اين باب ، شايسته نمىبيند و آن را درخور نگارشى على حده مىداند ، ولى دريغ دارد ، در اينجا ، داورى خردپسند و معتدل يكى از پژوهندگان را باز ننويسد : « در اينكه انگيزهء صفويان در پافشارى بر تشيّع چه بود ، مورّخان و محقّقان هنوز به اجماع نرسيده‌اند ، ولى در اينكه شيعه بودن براى آنان جدّى بود و پايبندى به ظواهر و احكام شريعت را نيز ، دست كم در وجه بيرونى ، فرو نمىگذاشتند ، في الجمله اتفاق رأى وجود دارد » . « 55 » اين كه شاه صفوى - و لو در عين كاهلى در گزارد برخى فروض شرعى - ، « تعصّب دينى » دارد ، از چشم تيزبين جهانگردان اروپائى چون پيترو دلاواله پنهان نمانده است . « 56 » برين بنياد ، اگر در آثار عالمانى چون علَّامهء مجلسى ستايشى از شهرياران صفوى در ميان باشد ، خلاف عادتى صورت نبسته است . به هر روى ، چنان كه گفتيم آثار فارسى علَّامه نيز بر دو گونه‌اند : برخى با دستگاه

--> « 54 » چنين تقسيم كتابشناسانه اى ، بيش و كم ، در فهرستهاى خود نوشت مرحوم فيض كاشانى ديده مىشود . نگر : آينهء پژوهش ، ش 60 ، ص 95 . « 55 » علَّامه مجلسى ، حسن طارمى ، انتشارات طرح نو ، چ 1 ، ص 36 . « 56 » نگر : همان ، ص 37 ، پىنوشت .