شتر و خواه با دلو و دست آبيارى شده و از همين روى هزينه‌اى بيشتر برده ، پذيراى خراجى نيست كه يك مزرعهء آبيارى شده با باران يا سيلاب كه هزينه كمترى داشته پذيراى آن است . اصولا آبيارى اراضى و باغ‌ها به چهارگونه ممكن است : گونهء نخست آن است كه آدميان بدون استفاده از ابزار به زمين آب برسانند ، همانند آن‌كه از چشمه‌اى يا نهرى جويى بكشند و به هنگام نياز آب را به آن جوى هدايت كنند و به گاه بىنيازى نيز مسير آب را به سويى ديگر تغيير دهند . اين سودمندترين و كم‌هزينه‌ترين نوع آبيارى است . گونهء دوم آن است كه آدميان با كمك گرفتن از ابزارهايى چون دلو و دولاب يا با دلو و دست از چاه آب بكشند و به اراضى و باغ‌هاى خود برسانند . اين نوع پرهزينه‌ترين و دشوارترين آبيارى است . گونهء سوم آن است كه زمين يا باغ با نزولات آسمانى اعم از باران و برف و تگرگ آبيارى شود . اين نوع از اراضى را « عذى » [ ديم ] گويند . گونهء چهارم آن است كه زمين با رطوبت خود و يا با آبى كه در زير آن است آبيارى شود و بوته‌ها و درخت‌ها با رساندن ريشه به اين آب سيراب شوند . اين نوع از اراضى را « بعل » گويند . اما اراضى « غيل » يا آنچه با آب قنات آبيارى مىشود ، چنانچه جويى به سوى زمين يا باغ كشيده باشند از نوع نخست و چنانچه جويى كشيده نشده باشد از نوع دوم شمرده مىشود . « كظائم » يعنى اراضىاى كه با چاه آبيارى مىشود هم ، چنانچه به وسيلهء ابزارى از چاه آب برداشته شود از نوع نخست محسوب مىگردد و چنانچه به وسيله قنات اين آب به روى زمين آورده شود از نوع دوم تلقى مىشود . با اين مقدمه‌ها ، كسىكه قصد وضع خراج دارد مىبايست اين سه جهت ، يعنى تفاوت جنس زمين‌ها ، تفاوت نوع محصول و تفاوت نوع آبيارى را در نظر بگيرد ، تا دريابد چه خراجى مناسب چه زمينى است و از اين رهگذر ميان مالكان اراضى و مستحقان فىء ، عدل و انصاف را جارى سازد ، بىآن‌كه به خراجگزاران ستم كند يا به مستحقان فىء كاستى وارد آورد . برخى از عالمان ، افزون بر جهات سه‌گانهء پيشگفته ، جهت چهارمى را نيز لحاظ كرده‌اند و آن دورى و نزديكى نسبت به آبادىها و بازارهاست كه در زيادى و كاستى قيمت تأثير دارد .