علي بن محمد البغدادي الماوردي ( مترجم : حسين صابرى )

14

آيين حكمرانى ( فارسى )

4 - شگفت‌آورتر اين‌كه در برخى از موارد دقيقا از جاهايى همانند از منابع نقل شده و گاه عبارت‌هايى كه در هر دو اثر از اين منابع نقل شده عينا يكى است . باوجوداين ، تفاوت‌هايى نيز در دو اثر به چشم مىخورد كه از آن جمله است : 1 - ابو الحسن ماوردى در كتاب خود روش فقه مقايسه‌اى را در پيش گرفته و همراه با ذكر ديدگاه‌هاى مذاهب مختلف در مسائلى كه به آن‌ها مىپردازد نظريهء فقه شافعى را نيز مطرح مىكند و غالبا همان نظر را برمىگزيند و به دفاع از آن يا استدلال به سود آن دست مىيازد . اين در حالى است كه ابو يعلى فراء در كتاب خود تنها مذهب احمد بن حنبل را مطرح مىكند و البته در مواردى آنچه را در برابر اين ديدگاه و پس از عبارت « گفته شده است » مىآورد تقريبا متن نظر ماوردى است . 2 - ويژگى ديگر كتاب ماوردى آن است كه او به فراوانى به آيات قرآن كريم ، احاديث نبوى ، اخبار روايت شده از صحابه و تابعان يا حتى كسانى از خليفگان و فرمانروايان استناد مىكند يا آن‌ها را به مناسبتى گواه مىآورد و در بسيارى از موارد هم بيت يا ابياتى از شعر مىآورد ، درحالىكه فراء در كتاب خويش كمتر به آيات و احاديث و اقوال و آثار پرداخته و شعر هم اساسا نياورده است « 1 » . به هر روى ، اين نكات و به ويژه همانندىهاى ميان كتاب ماوردى و كتاب ابو يعلى فراء سبب ترديد در انتساب كتاب به يكى از آن‌ها به‌طور مشخص‌شده ، اما آنچه مسلم مىنمايد اين است كه يا هر دو مؤلف كتاب خويش را از روى اثرى كه پيش از آن‌ها وجود داشته است نوشته‌اند و يا يكى از آن‌ها اثر را ابداع كرده و ديگرى از او نقل كرده است . در اين ميان ، برخى و از جمله محقق كتاب ماوردى اين را گزيده‌تر دانسته‌اند كه گفته شود كتاب الاحكام السلطانيه نه اثر فراء ، بلكه اثر ماوردى است ، بدان اعتبار كه ماوردى چند سالى بر فراء تقدم زمانى دارد و چنان‌كه مولف طبقات الحنابله كه خود فرزند فراء است يادآور شده ، نخستين اثر فراء در سال 403 ق . انجام يافته « 2 » و در اين زمان ماوردى دوران اوج شكوفايى

--> ( 1 ) . مترجم افزون بر اين نكته‌ها دو نكته ديگر را نيز در كار ماوردى شايسته توجه ديده است : يكى آن‌كه مؤلف معمولا بيش از همه مذاهب با مذهب حنفى و آراى امام ابو حنيفه ستيز مىكند و ديگرى آن‌كه در مناسبت‌هايى كه مىبيند يا حتى هدفدارانه ايجاد مىكند به بيان مناقب امام على عليه السّلام يا ذكر نكاتى از تاريخ كه به گونه‌اى به مناقب آن امام اشاره دارد مىپردازد . ( 2 ) . ابن ابى يعلى در كتاب خود از اين ياد مىكند كه ابن حامد استاد فراء در سال 403 درگذشت . او سپس يادآور مىشود كه « فراء پس از درگذشت استاد خود ابن حامد كار تأليف را آغاز كرد » . بنگريد به : ابن ابى يعلى ، طبقات الحنابله ، ج 2 ، ص 195 و 196 - م .