أبو ريحان البيروني ( مترجم : اكبر دانا سرشت )

289

آثار الباقيه ( فارسى )

مجموع عدد پنج را مىافزاييم كه مبدأ آن از روز يكشنبه بود چنان كه اين مسئله را هم در پيش گفتيم و چون ما هفت هفت طرح مىكنيم چه عدد پنج افزوده شود چه پنج از هفت كم شود هر دو مساوى خواهد بود و اين كار لازم است و در غير از محرم براى اصل سال به جهت هر ماه فردى دو روز و براى هر ماهى كه زوج است يك روز بايد بر عدد افزود و مجموع را هفت هفت طرح كنيم و آنچه باقى ماند اول آن ماه است . طريقه‌ى دوم را كه ابو جعفر ذكر كرده اين است كه نصف سالهاى تام را اگر زوج باشد مىگيريم و اگر فرد باشد يك عدد از آن كم مىكنيم و چهار روز و بيست و دو دقيقه براى آن محفوظ مىداريم و نصف ديگر باقيمانده سالها را هم مىگيريم و در دو موضع اين اعداد را مىگذاريم و يكى از آن دو را در سه ضرب مىكنيم و بر چهار تقسيم مىنماييم و خارج قسمت ايام مىشود و ديگرى را در هشت ضرب مىكنيم و مجموع را باضافه پنج بر اين ايام مىافزاييم سپس از جمله اعداد به اندازه شماره نصف سالها دقايق ايام را كم مىكنيم و آنچه را كه سابقا محفوظ داشته بوديم اگر سالها فرد باشد بر آن اضافه مىكنيم و اگر كسرى ماند در صورتى كه بيشتر از سى دقيقه باشد آن را يك ساعت محسوب نموده و اگر كمتر باشد صرفنظر مىكنيم سپس مجموع را هفت هفت طرح كرده آنچه باقى ماند علامت محرم است . اين كار نيز صحيح است و مبتنى بر احوال مذكور است زيرا آنچه را كه ما داشته‌ايم حصه سالهايى است كه پس از هفت هفت طرح شدن باقيمانده و چون نصف سالهاى باقيه را در هشت ضرب كنيم مثل اين است كه همه آنها را در چهار ضرب كرده‌ايم كه ايام صحاح باقيمانده از سالهاى قمرى باشد پس از آنكه هفت هفت طرح شده و براى ابو جعفر باقى ماند كه به جهت هر سال سدس و خمس يك روز را بگيرد و چون زيادتى سه ربع نصف هر عددى بر مجموع خمس و سدس آن بواجد مثل