أبو ريحان البيروني ( مترجم : اكبر دانا سرشت )
207
آثار الباقيه ( فارسى )
مخدوم مكرم ما در ميان پادشاهان جهان مانند آفتابى است كه تاريكى ايشان را بفروغ معالى خود روشن مىسازد و خلفاء رضايت دادند كه او را امير المؤمنين لقب دهند و باز خواستند كه اين لقب را دو برابر سازند و زيادت دهند ولى مخدوم مطاع ما براى علو همتى كه داشت از اين كار ابا نمود . خداوند بقاى او را امتداد دهد و بعدل و داد او آفاق عالم را روشن سازد و اقطار جهان را به نظر او آباد نمايد و اسباب ترقى او و بندگان خود را در سايه خويش بكمال منتظره برساند و خداوند بر اين كار قادر است و بمصالح بندگان خود خبير و بصير است . ترسيم طيلسان و تطبيق تواريخ به سه طريق براى براى اينكه اشتباهى پيش نيايد اكنون ما به همان راهى كه در پيش مىرفتيم برگرديم و گوييم : چون مقدار تواريخى را كه از جداول سابق بدست مىآيد دانستيم بايد به وعدهى خود كه راهنمايى به شناسايى كيفيت استخراج تواريخ ، كه در زيجها و ارصاد و شروط و معاملات به كار بسته مىشود ، وفا كنيم و براى اين كار يك طيلسان تضعيف شدهاى كه ابعاد ميان هريك از اينها را با ديگرى كه قابل اختلاف نيست تقديم خوانندگان مىكنيم و طيلسان دورى ميان هريك را از ديگرى به روزها كه قابل اختلاف نيست متضمن است و آنچه در نصف اسفل از قطر اخير مىباشد ايام ابعاد است كه به ارقام هندى مكتوب است و آنچه در نصف اعلى مىباشد دو قسم است يكى بعينه ايام مذكور است كه شصت شصت به آنچه قابل رفع است رفع شده و آنچه در نصف اسفل است بعينه همين ايام است كه بارقام هند و به حروف جمل نقل شده . تنظيم حساب شطرنج براى فهم اين طيلسان مثال اين مطلب را به چيز معلومى مىزنيم كه هر وقت شانزده را شانزده مرتبه در خود ضرب كنيم و عدد يك را از مجموع اسقاط نماييم هنگامى كه از خانه اول به يك شروع كنيم آنچه در جميع بيوت صفحهى شطرنج از تضاعيف جمع مىشود ، خواهد شد و بارقام هند اين عدد مىشود :